Erken Cumhuriyet Dönemi Din Algısının Kur’an Çalışmalarına Etkisi: Ömer Rıza Doğrul’un 'Kur’an Nedir' Eseri Özelinde Bir İnceleme

The Early Republican period in Turkey represents a historical context in which religious debates intensified under the influence of modernist currents such as Westernism, Turkism and Islamism. During this period, secularization tendencies became highly pronounced, and traditional religious understandings were subjected to reinterpretation. While traditional religious perceptions persisted among broad segments of society, rationalist and secular approaches increasingly shaped religious thought, prompting renewed discussions concerning nature, function, and social role of religion. Such an intellectual climate significantly influenced both the style and content of Kur’ân Nedir (What ıs the Qur’ān?), published in 1927 by Ömer Rıza Doğrul, a leading intellectual of the period and the author of several important works on the Qur’ān and tafsīr. The aim of the study is to analyze and evaluate the impact of changing perceptions of religion in the Early Republican period on Qur’ānic studies as exemplified by Doğrul’s work. In this respect, the study is significant in that it demonstrates the emergence of a Qur’ān-centered form of intellectual defense in response to the processes of modernization and secularization in this period. Although the scope of the study is primarily limited to this work, other writings by Doğrul from the relevant period are also consulted to identify the general contours of his religious thought. The research adopts a qualitative methodology. Data are collected through document analysis, and analyzed using content analysis, and the findings are interpreted within a historical-contextual analytical framework. The findings indicate that in Kur’ân Nedir, the Qur’ān is presented as a preserved divine text compatible with reason and science, emphasizing the unity of faith and practice, and serving as a civilization-building and universal guide in response to Orientalist and Western critiques. Furthermore, the inclusion of positive evaluations by Orientalist and Western intellectuals highlights the work’s contribution to understanding the interaction between modernization and the Islamic tradition.

Erken Cumhuriyet dönemi; Batıcılık, Türkçülük ve İslâmcılık gibi modernist akımların etkisiyle dinî tartışmaların yoğunlaştığı, sekülerleşme eğilimlerinin çok belirgin hâle geldiği ve geleneksel din anlayışının yeniden yoruma tâbi tutulduğu bir dönemdir. Bu dönemde bir yandan toplumun geniş kesimlerinde geleneksel din algısı varlığını devam ettirirken, diğer yandan rasyonalist ve seküler yaklaşımların dinî düşünce alanına etkisiyle dinin mahiyeti, işlevi ve toplumsal konumu yeniden tartışmaya açılmıştır. Böyle bir zemin, dönemin önde gelen düşünür ve yazarlarından biri olup Kur’ân ve tefsir hakkında önemli eserler telif eden Ömer Rıza Doğrul’un 1927 yılında yayımladığı Kur’ân Nedir adlı eserinin hem üslubunu hem de içeriğini belirgin bir biçimde etkilemiştir. Çalışmanın amacı, modernleşme ve sekülerleşme düşünceleri bağlamında erken Cumhuriyet dönemi din algısının Kur’ân çalışmalarına etkisini Doğrul’un söz konusu eseri örneğinde incelemek ve değerlendirmektir. Çalışma, bu bağlamda erken Cumhuriyet döneminde modernleşme ve sekülerleşme düşünceleri karşısında Kur’ân merkezli yeni bir savunma geliştirildiğini ortaya koyması bakımından önemlidir. Araştırmanın kapsamı incelenen eserle sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte Doğrul’un dinî düşüncesinin genel çerçevesini belirleme amacıyla ilgili döneme ait diğer eserlerinden de istifade edilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi esas alınmıştır. Veri toplamada dokümantasyon metodu, veri çözümlemesinde ise içerik analizi kullanılmıştır. Bulgular, tarihsel bağlam analizi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuçlar, Doğrul’un Kur’ân Nedir adlı eseri çerçevesinde oryantalist ve Batılı eleştirilere karşı Kur’ân’ın korunmuş, akıl ve bilimle uyumlu, iman-amel bütünlüğünü esas alan, medeniyet kurucu ve evrensel bir rehber olarak sunulduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca Kur’ân Nedir adlı eserde oryantalistlerin ve Batılıların olumlu değerlendirmelerine yer verilmesi, modernleşme ile İslâmî gelenek arasındaki etkileşimin anlaşılmasına önemli katkı sağladığını göstermektedir.