Zooloji Kitabında Hadisi Aramak: Câhiz’in (ö. 255/869) Kitâbü’l-Hayevân’ında Hayvanlara İlişkin Rivayetlerin Değerlendirilmesi

This study examines how animal-related narrations are treated in al-Jāḥiẓ's (d. 255/869) encyclopedic zoological compendium Kitāb al-Ḥayawān, and investigates the interpretive frameworks through which these narrations are subjected to taʾwīl in light of linguistic, cultural, and social contexts. Although the work engages with a remarkably diverse range of subjects, its primary axis remains zoological. Accordingly, while the study draws on the compendium in its entirety, its focus is confined to narrations pertaining to animals within that primary frame, encompassing accounts of animal speech as well as exegetical treatments of narrations concerning lizards, monitors, snakes, cats, dogs, flies, pigeons, camels, sheep, and bats. The study demonstrates that a comprehensive understanding of prophetic narrations requires not only the methodological apparatus of the muḥaddithūn but also recourse to cultural history, literary studies, and cultural anthropology. Certain ḥadīth texts, as they drift from their original temporal and spatial contexts, tend to acquire an increasingly legendary and fictive character in popular imagination, a process frequently driven by heightened religious sensibility. Restoring such narrations to the register of their original utterance necessitates engagement with Arab cultural history and, at minimum, with anthropological data specific to Arabian society. It is precisely at this juncture that al-Jāḥiẓ - in his overlapping capacities as litterateur, cultural historian, and zoologist - and his work occupy a position of singular importance. Measured against the transmission standards of the muḥaddithūn, al-Jāḥiẓ proves notably unconcerned with isnād scrutiny, regularly interpreting narrations embedded in animal-related discussions without addressing questions of their authenticity. This suggests that while he does not dismiss the validity of such reports, he also treats them, at least in part, as documents of cultural memory. The study ultimately argues for the indispensability of interdisciplinary inquiry in ḥadīth hermeneutics, illustrating how cultural-historical and anthropological data can illuminate otherwise opaque texts, and demonstrating that Kitāb al-Ḥayawān represents a remarkably early and sophisticated instance of such an undertaking.

Bu çalışma, Câhiz’in (ö. 255/869) ansiklopedik zooloji eseri el-Hayevân’da hayvanlara ilişkin rivayetlerin nasıl inceleme konusu edildiğini ve bu nakillerin dilsel, kültürel ve toplumsal bağlamlar dikkate alınarak nasıl te’vil edildiğini mercek altına almaktadır. Câhiz’in eseri her ne kadar farklı muhtevadaki konulara değinse de temelde bir zooloji eseridir. Nitekim bu araştırma da tamamı dikkate alınmakla birlikte, eserin ana bağlamıyla ilgili olacak şekilde hayvanlara dair rivayetler incelenmiş; hayvanların konuşmasına dair anlatılar ile kertenkele, keler, yılan, kedi, köpek, sinek, güvercin, deve, koyun ve yarasalarla ilgili hadislere dair yorumlar ele alınmıştır. Çalışma rivayetlerin anlaşılmasında hadis ilimlerine ilişkin birikimin yanı sıra kültür tarihi, edebiyat ve kültürel antropoloji gibi ilimlerden faydalanmanın önemini göstermektedir. Zira kimi hadis metinleri özellikle ilk söylendiği zaman ve mekândan uzaklaştıkça dinî hassasiyetlerin de saiki ile özellikle halk muhayyilesinde daha efsanevi ve daha kurgusal bir vaziyet kazanabilmektedir. Bu algıyı sözün ilk söylendiği bağlama uygun hâle getirmek için ise Arap kültür tarihine ve en azından Arap toplumu özelinde antropolojik verilere müracaat kaçınılmazdır. Bu aşamada ise edip, kültür tarihçisi ve zoolog yönleri ile Câhiz ve eseri önemli bir konumda durmaktadır. Hadis nakli konusunda muhaddislerin yöntemi dikkate alındığında Câhiz’in bu hususta hassas davranmadığı görülmektedir. Zira ilgili hayvana dair bir anlatıda sunulan nakilleri isnadına dair açıklama yapmaksızın yorumladığı görülmektedir. Bu durum Câhiz’in, nakillerin sıhhatini yok saymamasıyla birlikte rivayetleri zaman zaman bir kültürel arşiv olarak da algıladığını düşündürmektedir. Sonuç olarak bu çalışma hadis metinlerinin anlaşılmasında interdisipliner araştırmaların önemini, kültür tarihi ve antropolojik verilerin ilgili hadis metinlerinin izahını kolaylaştırabileceğini göstermekte ve mezkûr açılardan Câhiz’in el-Hayevân’ının erken dönemde telif edilmiş kayda değer bir örnek olduğunu ortaya koymaktadır.