Vatan Şairi İbrahim Tûkân’ın Şiirlerinde Eleştirel Vatanseverlik

Yıl 2026, Sayı: 28 , 1 - 19 , 29.03.2026

Dilek Sena Dicle , Mehmet Köklüdağ

https://izlik.org/JA78TM92TC

Öz

“Vatan Şairi” olarak tanınan İbrahim Tûkân’ın şiirlerini merkeze alan bu çalışma onun vatanseverlik anlayışının çok katmanlı yapısını incelemektedir. Çalışmanın amacı, şair Tukan’ın Filistin ve Arap edebiyatının sembol isimlerinden birisi olmasına rağmen Türkiye’de akademik literatürde kendisi hakkında yapılmış kapsamlı çalışmaların sayısı oldukça sınırlıdır. Saptanan eksikliği gidermek amacıyla Türk akademisine özgün ve temel bir katkı sunmayı amaç edinmiştir. Her bilimsel çalışma gibi bu çalışmanın da sınırları bulunmaktadır. Çalışma Yayımlanmış ve erişilebilir durumdaki birincil ve ikincil kaynaklarla sınırlı olarak doküman incelemesi metoduyla hazırlanmıştır. Tûkân’ın vatan sevgisinin genel kanının aksine yalnızca sömürgeciliğe ve işgale karşı bir direnişten ibaret olmadığını öne sürmektedir. Tûkân’ın poetikasının aynı zamanda Filistin toplumunun kendi içindeki sorunlara, yozlaşmış siyasi liderlere, vatan topraklarının satılmasına ve bu duruma sessiz kalan veya gerçeği saptıran basına yönelik keskin bir özeleştiri barındırdığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma “Şair İbrahim Tukan ve 20. Yüzyıl Arap Edebiyatındaki Edebi Konumu” başlıklı tezinden üretilmiş olup makale formatının gerektirdiği hacim ve sınırlılıkları çerçevesinde daraltılmıştır. Bu nedenle şairin pasif liderlere ve toprak satıcılarına yönelik eleştirileri barındıran tüm eserlerine yer verilmemiş bunun yerine konuyu bütüncül bir biçimde yansıtan, temsil kabiliyeti yüksek olduğu düşünülen şiirler seçilerek incelenmeye tabi tutulmuştur. “Kudüs” ve “Şehitler Beşiği Filistin” “İlkbahar Kimin İçin” gibi şiirlerinin analizi üzerinden şairin vatanı uğruna ahlaki bir mücadele verilmesi ve liyakat gösterilmesi gereken kutsal bir ideal olarak gördüğü vurgulanmaktadır. Tûkân “Bu musibetten dolayı kendi vatanımın evlatlarından başka kimi kınayayım? ve “Bir davamız vardı sende, Biz onun umutlarını ziyan ettik” gibi dizeleriyle yaşananların sorumluluğunu doğrudan kendi toplumuna ve liderlerine yüklemekten çekinmemiştir. Bu bulgular Tûkân’ın vatan sevgisinin pasif bir duygu değil bilakis aktif, sorgulayıcı ve ahlaki bir tutum olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma İbrahim Tûkân’ı yalnızca Filistin direnişini dile getiren bir şair
olarak değil aynı zamanda bu direnişin vicdani özeleştirisini yapan kurucu bir entelektüel olarak konumlandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İbrahim Tûkân , Modern Arap Şiiri , Filistin Direniş Edebiyatı , Vatan Şairi , Vatanseverlik

Ibrāhīm Tūqān’s Poetry and the Idea of Critical Patriotism

https://izlik.org/JA78TM92TC

Öz

Centering on the poetry of Ibrahim Tuqan, widely recognized as the “Poet of the Nation” this study examines the multi-layered structure of his conception of patriotism. Although Tuqan is a symbolic figure in Palestinian and Arab literature, comprehensive research on him within Turkish academic literature remains quite limited. Therefore, this study aims to address this gap and provide an original and fundamental contribution to Turkish academia. Like all scientific research, this study has certain limitations it was conducted using the document analysis method restricted to published and accessible primary and secondary sources. The study argues that, contrary to general consensus, Tuqan’s patriotism did not consist solely of resistance against colonialism and occupation. It reveals that Tuqan’s poetics simultaneously encompass a sharp self-criticism directed at the internal problems of Palestinian society, corrupt political leaders, the sale of national lands, and a press that either remained silent on these issues or distorted the truth.
This study is derived from the thesis titled “Poet Ibrahim Tuqan and His Literary Position in 20th Century Arab Literature” and has been condensed to comply with the spatial constraints and formatting requirements of an academic article. Consequently rather than including all of the poet’s works that criticize passive leaders and land sellers, this study selects and analyzes specific poems that reflect the subject holistically and are considered highly representative. Through the analysis of poems such as “Jerusalem” “Palestine, the Cradle of Martyrs” and “For Whom is Spring” the study emphasizes that the poet viewed the homeland as a sacred ideal requiring both moral struggle and merit. With lines such as, “Whom else should I blame for this calamity but the sons of my own homeland?” and “We had a cause in you we squandered its hopes” Tuqan did not hesitate to place the responsibility for these events directly on his own society and its leaders. These findings
indicate that Tuqan’s patriotism was not a passive emotion, but rather an active, questioning and moral stance. Ultimately this study positions Ibrahim Tuqan not merely as a poet who voiced Palestinian resistance but also as a foundational intellectual who articulated the conscientious self-criticism of that resistance.

Anahtar Kelimeler

Ibrahim Tuqan , Modern Arabic Poetry , Palestinian Resistance Literature , Poet of the Homeland , Patriotism.

Kaynakça

• Abaus, Ahmed. el-Harekâtu’l-fikriyye ve’l-edebiyye fi’l-edebi’l-’Arabî el-hadîs. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, t.y.
• Ebu Deyyah, Ali Shoman Muhammed Ali. “Nemâzicü min şi‘ri İbrâhîm Tûkân “abrel-menheci’t-târîhî”. Mecelletü Külliyyeti’t-terbiyyeti’l-İslâmiyye li’l-’ulûmi’t-terbiyye ve’l-İslâmiyye 42 (2019).
• Cerrâr, Hüsnî Ethem. Udebâu min Cebeli en-nâr. 1. Baskı. Amman: Dâru’l-Me’mûn, 2007.
• Ebû Süleyman, Sadık Abdullah. İbrâhîm Tûkân vicdânü’ş-şa‘bi’l-Filistînî: Dirâsse fî şi’rihi’l-vatanî. Filistin: Dâru’l-Mikdâd, 2002.
• el-Asımî, Cevâhir bint Abdullah. “el-Mufârigâtü fî şir‘ri İbrâhîm Tûkân es-siyâsî”. Mecelletü Külliyyeti’d-dirâseti’l-İslâmiyye ve’l-’Arabiyye 2 (2018).
• Ferrûh, Ömer. Şâirâni mu‘âsırâni: İbrâhîm Tûkân ve Ebu’l-Kâsım eş-Şâbbî. el-Mektebetü’l-ilmiyye, 1954.
• Ganîmî, Muhammed Cevat İsmail. “Hubbü’l-vatan fî şi’ri İbrâhîm Tûkân”. Mecelletü’l-Külliyyeti’lİslâmiyyeti’l-câmi’a 51 (1997).
• Güler, İsmail. İslam Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
• Hatînî, Yûsuf. eş-şir‘u’l-Filistînî. Suriye: Tutul Basım, 2021.
• Kenefânî, Gassân. el-Edebü’l-Filistînî el-mukâvim tahte’l-ihtilâl. Beyrut: Filistin Araştırmaları Enstitüsü, 1968.
• Kızılcık, Abdullah. “Çağdaş Arap Şiirinin Öncülerinden Fedvâ Tûkân ve Şiirlerinde Yalnızlık ve Hüzün Teması”. Şarkiyat Mecmuası 14 (Aralık 2011).
• Sahûnî, Fâtıma Mahmûd Süleyman. el-Hıssü bi’l-müstakbel fi’ş-şi’ri’l-Filistîniyyi’l-mu’âsır: İbrâhîm Tûkân, Mahmûd Dervîş nümezcicen. Lisansüstü Eğitim ve Bilimsel Araştırma Dekanlığı, Tez, Filistin 2019.
• Şahin, Usame. el-Edeb fî’l-Ürdün ve Filistîn. Nour İstasyonu, 2021.
• Tâhâ, Mütevekkil. Hadâiku İbrâhîm: Evrâku İbrâhîm Tûkân ve resâ’iluhû ve dirâsât fî şi‘ rihu. Ürdün: Darü’l-Faris, 2004.
• el-Tarîfî, Yûsuf Atâ. İbrâhîm Tûkân: Hayâtühû ve şi‘ruhû. 1. Baskı. Ürdün: el-Ehlî Yayıncılık, 2008. Tûkân, İbrâhîm Abdülfettâh. Dîvân-ı İbrâhîm. Beyrut: Dâru’ş-şarki’l-cedîd, 1955.
• Yalar, Mehmet. Modern Arap Şiiri. Bursa: Arasta Yayınları, 2003.