Araştırma Makalesi

Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme

Cilt: 3 Sayı: 6 1 Aralık 2025
PDF İndir
TR EN

Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme

Öz

Bu sistematik derleme çalışmasında, bilişsel cimrilik (cognitive miser) eğilimini etkileyen bilişsel işlevler incelenmiştir. Bilişsel cimrilik, bireylerin zihinsel kaynaklarını korumak amacıyla analitik ve derinlemesine düşünme yerine sezgisel ve otomatik süreçlere yönelme eğilimi olarak tanımlanmaktadır. İkili süreç teorilerine dayanan bu kavram, analitik düşünme, karar verme, problem çözme ve eleştirel düşünme gibi yüksek düzey bilişsel işlevlerin zayıflamasıyla ilişkilendirilmektedir. “Cognitive miser” ve “cognitive miserliness” anahtar kelimeleri kullanılarak 2016–2025 yılları arasında yayımlanan çalışmalar taranmış ve belirlenen ölçütler doğrultusunda beş çalışma incelenmiştir. Bulgular, bilişsel cimriliğe yatkın bireylerin genellikle bilişsel çaba gerektiren görevlerden kaçındığını, sezgisel yargılara yöneldiğini ve karmaşık problem çözme süreçlerinde düşük performans gösterdiğini ortaya koymaktadır. Ego tükenmesi, teknoloji kullanımı ve çevresel ipuçları gibi faktörlerin bilişsel cimrilik eğilimini etkilediği görülmektedir. Sezgisel stratejiler kısa vadede verimlilik sağlasa da uzun vadede derinlemesine öğrenme ve doğru karar vermeyi olumsuz etkileyebilmektedir. Bu bağlamda bilişsel cimrilik, bireylerin hem içsel bilişsel kaynakları hem de çevresel koşullara bağlı olarak şekillenen çok boyutlu bir olgudur. Çalışma, ileride yapılacak kültürler arası ve disiplinler arası araştırmalar için önerilerde bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Ardıç, E., & Altun, A. (2017). Dijital çağın öğreneni. International Journal of New Approaches in Social Studies, 1(1), 12-30.
  2. Baranes, A. F., Oudeyer, P. Y., & Gottlieb, J. (2014). The effects of task difficulty, novelty, and the size of the search space on intrinsically motivated exploration. Frontiers in neuroscience, 8, 1-9.
  3. Bennett, S., Maton, K., & Kervin, L. (2008). The ‘digital natives’ debate: A critical review of the evidence. British journal of educational technology, 39(5), 775-786.
  4. Czerlinski, J., Gigerenzer, G., & Goldstein, D. G. (1999). How good are simple heuristics? Simple heuristics that make us smart (pp. 97-118) içinde. Oxford University Press.
  5. Demir, M. H & Gümüşoğlu Ş. (1998). Yönetsel karar verme. MESS Yayınları.
  6. Di Pomponio, I., Cersosimo, M., Serra, G., & Pedon, A. (2016, October). Use of technology and analytical thinking in university students: the positive impact of the psycho- pedagogical model of the International Telematic University Uninettuno (UTIU). The Online, Open and Flexible Higher Education Conference (pp. 831).
  7. Dunn, T. L., & Risko, E. F. (2019). Understanding the cognitive miser: Cue-utilization in effort-based decision making. Acta Psychologica, 198, Article 102863.
  8. Dwyer, C. P., Hogan, M. J., & Stewart, I. (2012). An evaluation of argument mapping as a method of enhancing critical thinking performance in e-learning environments. Metacognition and Learning, 7, 219-244.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Uygulamalı ve Gelişimsel Psikoloji (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

1 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

18 Ağustos 2025

Kabul Tarihi

22 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 3 Sayı: 6

Kaynak Göster

APA
Karadeniz, G., Karagöl, R., & Can, Z. D. (2025). Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi, 3(6), 269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC
AMA
1.Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KİTOD. 2025;3(6):269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC
Chicago
Karadeniz, Gülçin, Rümeysa Karagöl, ve Zeynep Dilara Can. 2025. “Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme”. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 3 (6): 269-86. https://izlik.org/JA79MC52UC.
EndNote
Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD (01 Aralık 2025) Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 3 6 269–286.
IEEE
[1]G. Karadeniz, R. Karagöl, ve Z. D. Can, “Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme”, KİTOD, c. 3, sy 6, ss. 269–286, Ara. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA79MC52UC
ISNAD
Karadeniz, Gülçin - Karagöl, Rümeysa - Can, Zeynep Dilara. “Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme”. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 3/6 (01 Aralık 2025): 269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC.
JAMA
1.Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KİTOD. 2025;3:269–286.
MLA
Karadeniz, Gülçin, vd. “Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme”. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi, c. 3, sy 6, Aralık 2025, ss. 269-86, https://izlik.org/JA79MC52UC.
Vancouver
1.Gülçin Karadeniz, Rümeysa Karagöl, Zeynep Dilara Can. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KİTOD [Internet]. 01 Aralık 2025;3(6):269-86. Erişim adresi: https://izlik.org/JA79MC52UC

Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi - KİTOD