Research Article

Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme

Volume: 3 Number: 6 December 1, 2025
TR EN

Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme

Abstract

Bu sistematik derleme çalışmasında, bilişsel cimrilik (cognitive miser) eğilimini etkileyen bilişsel işlevler incelenmiştir. Bilişsel cimrilik, bireylerin zihinsel kaynaklarını korumak amacıyla analitik ve derinlemesine düşünme yerine sezgisel ve otomatik süreçlere yönelme eğilimi olarak tanımlanmaktadır. İkili süreç teorilerine dayanan bu kavram, analitik düşünme, karar verme, problem çözme ve eleştirel düşünme gibi yüksek düzey bilişsel işlevlerin zayıflamasıyla ilişkilendirilmektedir. “Cognitive miser” ve “cognitive miserliness” anahtar kelimeleri kullanılarak 2016–2025 yılları arasında yayımlanan çalışmalar taranmış ve belirlenen ölçütler doğrultusunda beş çalışma incelenmiştir. Bulgular, bilişsel cimriliğe yatkın bireylerin genellikle bilişsel çaba gerektiren görevlerden kaçındığını, sezgisel yargılara yöneldiğini ve karmaşık problem çözme süreçlerinde düşük performans gösterdiğini ortaya koymaktadır. Ego tükenmesi, teknoloji kullanımı ve çevresel ipuçları gibi faktörlerin bilişsel cimrilik eğilimini etkilediği görülmektedir. Sezgisel stratejiler kısa vadede verimlilik sağlasa da uzun vadede derinlemesine öğrenme ve doğru karar vermeyi olumsuz etkileyebilmektedir. Bu bağlamda bilişsel cimrilik, bireylerin hem içsel bilişsel kaynakları hem de çevresel koşullara bağlı olarak şekillenen çok boyutlu bir olgudur. Çalışma, ileride yapılacak kültürler arası ve disiplinler arası araştırmalar için önerilerde bulunmaktadır.

Keywords

References

  1. Ardıç, E., & Altun, A. (2017). Dijital çağın öğreneni. International Journal of New Approaches in Social Studies, 1(1), 12-30.
  2. Baranes, A. F., Oudeyer, P. Y., & Gottlieb, J. (2014). The effects of task difficulty, novelty, and the size of the search space on intrinsically motivated exploration. Frontiers in neuroscience, 8, 1-9.
  3. Bennett, S., Maton, K., & Kervin, L. (2008). The ‘digital natives’ debate: A critical review of the evidence. British journal of educational technology, 39(5), 775-786.
  4. Czerlinski, J., Gigerenzer, G., & Goldstein, D. G. (1999). How good are simple heuristics? Simple heuristics that make us smart (pp. 97-118) içinde. Oxford University Press.
  5. Demir, M. H & Gümüşoğlu Ş. (1998). Yönetsel karar verme. MESS Yayınları.
  6. Di Pomponio, I., Cersosimo, M., Serra, G., & Pedon, A. (2016, October). Use of technology and analytical thinking in university students: the positive impact of the psycho- pedagogical model of the International Telematic University Uninettuno (UTIU). The Online, Open and Flexible Higher Education Conference (pp. 831).
  7. Dunn, T. L., & Risko, E. F. (2019). Understanding the cognitive miser: Cue-utilization in effort-based decision making. Acta Psychologica, 198, Article 102863.
  8. Dwyer, C. P., Hogan, M. J., & Stewart, I. (2012). An evaluation of argument mapping as a method of enhancing critical thinking performance in e-learning environments. Metacognition and Learning, 7, 219-244.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Applied and Developmental Psychology (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

December 1, 2025

Submission Date

August 18, 2025

Acceptance Date

September 22, 2025

Published in Issue

Year 2025 Volume: 3 Number: 6

APA
Karadeniz, G., Karagöl, R., & Can, Z. D. (2025). Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. Kastamonu İnsan Ve Toplum Dergisi, 3(6), 269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC
AMA
1.Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KJHS. 2025;3(6):269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC
Chicago
Karadeniz, Gülçin, Rümeysa Karagöl, and Zeynep Dilara Can. 2025. “Bilişsel Cimrilik Kavramına Yönelik Sistematik Bir Inceleme”. Kastamonu İnsan Ve Toplum Dergisi 3 (6): 269-86. https://izlik.org/JA79MC52UC.
EndNote
Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD (December 1, 2025) Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 3 6 269–286.
IEEE
[1]G. Karadeniz, R. Karagöl, and Z. D. Can, “Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme”, KJHS, vol. 3, no. 6, pp. 269–286, Dec. 2025, [Online]. Available: https://izlik.org/JA79MC52UC
ISNAD
Karadeniz, Gülçin - Karagöl, Rümeysa - Can, Zeynep Dilara. “Bilişsel Cimrilik Kavramına Yönelik Sistematik Bir Inceleme”. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 3/6 (December 1, 2025): 269-286. https://izlik.org/JA79MC52UC.
JAMA
1.Karadeniz G, Karagöl R, Can ZD. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KJHS. 2025;3:269–286.
MLA
Karadeniz, Gülçin, et al. “Bilişsel Cimrilik Kavramına Yönelik Sistematik Bir Inceleme”. Kastamonu İnsan Ve Toplum Dergisi, vol. 3, no. 6, Dec. 2025, pp. 269-86, https://izlik.org/JA79MC52UC.
Vancouver
1.Gülçin Karadeniz, Rümeysa Karagöl, Zeynep Dilara Can. Bilişsel cimrilik kavramına yönelik sistematik bir inceleme. KJHS [Internet]. 2025 Dec. 1;3(6):269-86. Available from: https://izlik.org/JA79MC52UC

Kastamonu Journal of Human and Society - KJHShttps://dergipark.org.tr/tr/download/journal-file/29447