Toplumsal bir olgu olarak eğitim: İslâm düşüncesi perspektifi

Öz

Özet Kur’ân-ı Kerîm’in “İkra’/Oku” emriyle başlayan ilk vahyi, İslâm düşüncesinde eğitimin merkezi konumunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Hadislerde de ilim öğrenmenin hayat boyu devam eden bir sorumluluk olarak vurgulanması, eğitimin yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir olgu olarak ele alındığını göstermektedir. Bu makale, eğitimi İslâm düşüncesi perspektifinde inceleyerek; bireyin fıtratına uygun biçimde yetişmesinde aile, okul ve toplumun rolünü bütüncül bir yaklaşımla ele almayı amaçlamaktadır. Makalede, İslâm inancının temelinde yer alan öğrenme, ahlâkî kemal ve sorumluluk bilinci ile günümüz eğitim anlayışı arasında ortaya çıkan kopukluk değerlendirilmiştir. Ailede başlayan eğitimin okulda sistemli hâle geldiği, toplum tarafından desteklendiği ölçüde bireyin şahsiyet gelişimine katkı sağladığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda eğitim; bilgi aktarımının ötesinde, değerlerin, ahlâkın ve toplumsal sorumluluk bilincinin kazandırıldığı çok boyutlu bir süreç olarak ele alınmıştır. Araştırma, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde literatür incelemesine dayalı betimsel ve yorumlayıcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonucunda, İslâm düşüncesinde eğitimin fıtrat temelli, değer merkezli ve toplumsal sürekliliği hedefleyen bir yapı arz ettiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslâm düşüncesinde eğitim
• Okul–aile–toplum ilişkisi
• Toplumsal yapı
• Değer aktarımı
• Sorumluluk

Etik Beyan

Bu makale nitel araştırma yöntemi deseninde gerçekleştirilmiş olup etik izin gerektirmemektedir.

Teşekkür

Çalışmamda her aşamada bana yol gösterip, yardımcı olan danışman hocam Prof. Dr. Aytekin Demircioğlu'na teşekkür ederim.

Education as a social phenomenon: An Islamic thought perspective

Öz

Abstract The first revelation of the Qur’an, which begins with the command “Iqra” (Read), clearly demonstrates the central importance of education in Islamic thought. The emphasis placed in the Hadiths on lifelong learning further indicates that education is regarded not only as an individual pursuit but also as a social phenomenon. This study examines education from the perspective of Islamic thought and aims to analyze the roles of family, school, and society in raising individuals in accordance with their innate nature (fitrah) through a holistic approach. The study evaluates the discrepancy between the Islamic ideal of learning, moral perfection, and responsibility, and contemporary educational practices. It is argued that education beginning within the family, systematized in school, and supported by society contributes significantly to the formation of individual character. In this context, education is addressed as a multidimensional process that goes beyond the transmission of knowledge and encompasses the cultivation of moral values, ethical conduct, and social responsibility. This research adopts a qualitative methodology based on literature review, employing descriptive and interpretive analysis. The findings reveal that education in Islamic thought is grounded in fitrah, centered on values, and aimed at ensuring moral and social continuity.

Anahtar Kelimeler

• Keywords: Education in Islamic thought
• School-family-society relationship
• Social structure
• Value transmission
• Responsibility

Etik Beyan

This article was conducted using a qualitative research methodology design and does not require ethical approval.

Teşekkür

I would like to thank my advisor, Prof. Dr. Aytekin Demircioğlu, for guiding and assisting me at every stage of my study.

Kaynakça

1. Atasever, İ., & Sis Çelik, A. (2018). Prenatal stresin ana-çocuk sağlığı üzerine etkisi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 21(1), 60–68. https://izlik.org/JA74UF67XD
2. Ayverdi, S. (2012). Edebî ve mânevî dünyâsı içinde Fâtih (8. basım). Kubbealtı.
3. Ayverdi, S. (2014). Millî kültür meseleleri ve maârif dâvâmız (4. basım). Kubbealtı.
4. Arı, H. S. (2012). Mahalle kültürümüzden yansımalar (1. basım). Yeni Asya Neşriyat.
5. Arslan, A. (2018). İlkçağ felsefe tarihi (10. basım, 1. cilt). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Baltes, P. B. (1987). Theoretical propositions of life-span developmental psychology: On the dynamics between growth and decline. Developmental Psychology, 23(5), 611–626. https://doi.org/10.1037/0012-1649.23.5.611
7. Baltes, P. B., Lindenberger, U., & Staudinger, U. M. (2006). Life span theory in developmental psychology. In R. M. Lerner (Ed.), Handbook of child psychology (6th ed., Vol. 1, pp. 569–664). Wiley.
8. Brockelmann, C. (1947). History of the Islamic peoples. New York.

9. Buhârî. (2011). Sahih-i Buhari ve tercümesi (Çev. M. Sofuoğlu). Ötüken Yayınları.
10. Cevizci, A. (2019). Felsefe tarihi (9. basım). Say Yayınları. Dağlarca, F. H. (2010). Çocuk ve Allah. Yapı Kredi Yayınları.
11. Demircioğlu, A. (2014). Eleştiri ve şüphe temelinde Gazâlî’de bilgi meselesi (1. basım). Gece Kitaplığı.
12. Demircioğlu, A. (2018/a). İbn Haldun’da insan ve medeniyet (1. basım). Gece Kitaplığı.
13. Demircioğlu, A. (2018/b). Eleştirel düşünme eğitimi (1. basım). Gece Kitaplığı.
14. Demircioğlu, A. (2019). İbrahim Hakkı’nın tasavvuf algısı bağlamında evliliğin yararları ve zararları. Münir Yıldırım (Ed). Aybak ilahiyat araştırmaları içinde. Akademisyen Yayınevi, 81-90.
15. Durkheim, E. (2013). İntihar (1. basım). (Çev. Z. Z. İlkgelen). Pozitif Yayıncılık.
16. Emre, Y. (2023). Yunus Emre divânı. N. Z. Bakırcıoğlu (Ed.). Ötüken Neşriyat.
17. Farâbî. (2012). Erdemli şehrin insanlarının görüşleri (Çev. A. Arslan). Divan Kitap.
18. Garaudy, R. (2020). Geleceğimizde İslâm var (17. baskı) (Çev. C. Aydın). Timaş Yayınları.
19. Gazali, (1973). İhya’u ulumi’d-din (Cilt 4) (Çev. A. Serdaroğlu). Bedir Yayınları.
20. İbn Haldun. (2005). Mukaddime (4. basım) (Çev. S. Uludağ). Dergâh Yayınları.
21. İbn Mâce. (2009). Sünenü İbn Mâce (C. 1). Dârü’r-Risâle el-ʿÂlemiyye.
22. Kant, I. (2007). Saf aklın eleştirisi (çev. N. Cevizci). Kaknüs Yayınları.
23. Kemâl, Y. (2005). Kendi gök kubbemiz (7. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
24. Müslim, M. b. H. (2010). Sahîh-i Müslim (Çev. M. Sofuoğlu). Sönmez Yayınları.
25. Pattabanoğlu, F. Z. (2023). İslâm felsefesinde insan ve mâhiyeti. A. Çapku & F. Z. Pattabanoğlu (Ed.), İslâm felsefesinde temel problemler içinde. Kayıhan Yayınları, 259-294.
26. Santrock, J. W. (2016). Yaşam boyu bakış açısı. G. Y. (Ed.), Yaşam boyu gelişim içinde (13. basım, s. 7). Nobel Akademik Yayıncılık.
27. Tandoğan, S. (1994) Gönül sohbetleri (1. basım, 1. cilt). Set Ofset.
28. Tandoğan, S. (t.y.) Gönül sohbetleri. (2. cilt).
29. Tandoğan, S. (2003). Gönül sohbetleri (2. basım, 3. cilt). Sözkesen Matbaacılık.
30. Tandoğan, S. (2009). Gönül sohbetleri (1. basım, 7. cilt). Sözkesen Matbaacılık.
31. Tandoğan, S. (2011). Gönül sohbetleri (1. basım, 11. cilt). Sözkesen Matbaacılık.
32. Tandoğan, S. (2013). Gönül sohbetleri (1. basım, 14. cilt). Sözkesen Matbaacılık.
33. Tatçı, M. (2020). Yunus Emre’den yolcuya öğütler (1.basım). H Yayınları.
34. Yazır, E. H. (2002). Kur’an-ı Kerim ve yüce meâli. Merve Yayınları.