Araştırma Makalesi

ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)

Cilt: 5 Sayı: 1 15 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)

Öz

Mimarlık tarihi araştırmaları geleneksel olarak kronolojik dönemler, üslup sınıflandırmaları, yapı tipolojileri ve teknolojik gelişmeler üzerinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, mimari düşünceyi şekillendiren ontolojik kabuller, bilgi üretim süreçleri ve estetik anlayışlar arasındaki etkileşimi bütüncül biçimde açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, mimarlık tarihini ontoloji, epistemoloji ve estetik eksenlerinde birlikte değerlendiren Çok Boyutlu Mimarlık Tarihi Analiz Modeli'ni (ÇMTAM) geliştirmeyi ve modelin açıklayıcılığını Antik Çağ, Orta Çağ, Modern Dönem ve Çağdaş Dönem üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; kavramsal operasyonalizasyon, tarihsel katmanlama ve kesişim analizinden oluşan üç aşamalı bir analiz süreci uygulanmıştır. Bulgular, mimarlık tarihindeki dönüşümlerin yalnızca biçimsel ya da teknolojik değişimlerle açıklanamayacağını göstermektedir. Antik Çağ'da kozmolojik düzen, Orta Çağ'da teosentrik dünya görüşü, Modern Dönem'de bilimsel-rasyonel bilgi anlayışı, Çağdaş Dönem'de ise ilişkisel paradigma ontoloji, epistemoloji ve estetik arasındaki etkileşimi farklı biçimlerde yapılandırmaktadır. ÇMTAM, bu boyutlar arasındaki süreklilikleri, kırılmaları ve karşılıklı etkileşimleri görünür kılan bütünleşik bir analiz modeli sunmaktadır. Model, mimarlık tarihi araştırmaları, mimarlık kuramı, koruma çalışmaları ve mimarlık eğitimi için uygulanabilir bir kuramsal ve yöntemsel çerçeve önermekte; farklı coğrafi ve kültürel bağlamlarda geliştirilecek karşılaştırmalı araştırmalar için de analitik bir temel oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Alberti, L. B. (1988). On the art of building in ten books (J. Rykwert, N. Leach, & R. Tavernor, Trans.). MIT Press.
  2. Benjamin, A. (2023). Architecture as the housing of life: Notes on Heidegger and Agamben. Philosophy and Society, 34(1), 100–119. https://doi.org/10.5281/zenodo.7905193
  3. Bonicco-Donato, C. (2025). In pursuit of the aesthetics of atmospheres: With and beyond Böhme. In J.-P. Thibaud, N. Tixier, & D. Zerbib (Eds.), Ambiances: A sensitivity to ordinary situations (pp. 274–284). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781032655307-27
  4. Borkowski, A. S. (2023). Evolution of BIM: epistemology, genesis and division into periods. Journal of Information Technology in Construction (ITcon), 28, 646–661. https://doi.org/10.36680/j.itcon.2023.034
  5. Böhme, G. (2017). Atmospheric architectures: The aesthetics of felt spaces. Bloomsbury Academic. https://doi.org/10.5040/9781474258111
  6. Breuer, I. (2020). Husserl and Merleau Ponty: The affective bodily experience of architectural space. Gestalt Theory, 42, 287–302. https://doi.org/10.2478/gth-2020-0024
  7. Christenson, M. (2025). Parametric analysis as a tool for hypothesis generation: A case study of the Federal Archive Building in New York City. Infrastructures, 10(4), 71. https://doi.org/10.3390/infrastructures10040071
  8. Dahabreh, S. M. (2014). 4F_C: A conceptual framework for understanding architectural works. Scientific Research and Essays, 9(8), 269–279. https://doi.org/10.5897/SRE2014.5825

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Mimari Tarih, Teori ve Eleştiri

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

15 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

31 Temmuz 2026

Kabul Tarihi

14 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 5 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA
Kabakoğlu, A. D. (2026). ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM). Karesi Journal of Architecture, 5(1). https://izlik.org/JA55ZL26KA
AMA
1.Kabakoğlu AD. ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM). KJA. 2026;5(1). https://izlik.org/JA55ZL26KA
Chicago
Kabakoğlu, Ayni Deniz. 2026. “ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)”. Karesi Journal of Architecture 5 (1). https://izlik.org/JA55ZL26KA.
EndNote
Kabakoğlu AD (01 Eylül 2026) ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM). Karesi Journal of Architecture 5 1
IEEE
[1]A. D. Kabakoğlu, “ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)”, KJA, c. 5, sy 1, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA55ZL26KA
ISNAD
Kabakoğlu, Ayni Deniz. “ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)”. Karesi Journal of Architecture 5/1 (01 Eylül 2026). https://izlik.org/JA55ZL26KA.
JAMA
1.Kabakoğlu AD. ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM). KJA. 2026;5. Available at https://izlik.org/JA55ZL26KA.
MLA
Kabakoğlu, Ayni Deniz. “ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM)”. Karesi Journal of Architecture, c. 5, sy 1, Eylül 2026, https://izlik.org/JA55ZL26KA.
Vancouver
1.Ayni Deniz Kabakoğlu. ONTOLOJİ, EPİSTEMOLOJİ VE ESTETİK EKSENİNDE MİMARLIK TARİHİ: ÇOK BOYUTLU MİMARLIK TARİHİ ANALİZ MODELİ (ÇMTAM). KJA [Internet]. 01 Eylül 2026;5(1). Erişim adresi: https://izlik.org/JA55ZL26KA