The Concept Of Jahiliyyah From The Pre-Islamic Period To The Present

Öz

This research aims to examine the concept of "Jahiliyyah," which explains the general social, political, and cultural structure of Arab society prior to the birth of Islam, through its historical, conceptual, and contemporary aspects. The scope of the research encompasses the geographical structure of the pre-Islamic Arabian Peninsula, the political experiences of Pre-Islamic Arab States such as the Minaeans, Sabaeans, Himyarites, Ghassanids, and Lakhmids that ruled the region, the social structure based on tribal asabiyyah, and the economic elements of the period. In the preparation of this study, primary Islamic sources, the works of early period historians and exegetes such as al-Tabari and Ibn al-Jawzi, and the analyses of modern Islamic thinkers were utilized. The analyses conducted in the article reveal that the concept of Jahiliyyah is not merely a simple period of "ignorance" confined to a pre-Islamic timeframe. On the contrary, Jahiliyyah is a mindset fed by the root "jahl" (anger, impulsiveness), which is conceptually the opposite of "hilm" (prudence, forbearance). In this mindset, justice is replaced by asabiyyah, which prescribes defending one's own tribe or group regardless of whether they are right or wrong. Regarding faith, although the existence of Allah was believed in, a system of shirk (polytheism) prevailed, shaped through idols (Lat, Manat, Uzza, Hubal) established as intermediaries to reach Allah. Practices such as viewing women as commodities in social life, the burying of female infants alive, and the prevalence of usury and gambling (maysir) in economic life are manifestations of this distorted mindset. One of the most striking results of the research is that the Jahiliyyah mindset has not remained a historical phenomenon but has been carried over to the modern world. The "lynch culture" becoming widespread on social media today is a digital reflection of the impulsive outbursts of anger seen in the Jahiliyyah era. The tribal asabiyyah of the past continues today as racism and ideological fanaticism; as seen in the examples of Gaza and Srebrenica, the mentality of "remaining silent against the oppression committed by one of us" persists. Furthermore, the commodification of women in the modern advertising industry, the promotion of gambling in the form of games of chance, and people recreating idols today by turning money, status, or ideologies into "contemporary idols" indicate that Jahiliyyah continues to exist as a form of understanding. Consequently, this research reveals that when the message of Islam is taken as the center, Jahiliyyah is not merely a thing of the past, but a mode of thought with an impact on life that modern man regenerates when distancing himself from divine principles.

Anahtar Kelimeler

• Jahl
• Jahiliyyah
• Asabiyyah
• Shirk
• Idol

Tarihi Süreçte İslam Öncesi Dönemden Günümüze Cahiliye Anlayışı

Öz

Bu araştırma, İslamiyet’in doğuşundan evvel Arap toplumunun sosyal, siyasi ve kültürel durumunu genel olarak yapısını açıklayan “Cahiliye” kavramını tarihsel, kavramsal ve güncel yönleriyle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın kapsamı, İslam öncesi Arap Yarımadası’nın coğrafi yapısından başlayarak, bölgede hüküm sürmüş Main, Sebe, Himyer, Gassani ve Lahmi gibi İslamiyet Öncesi Arap Devletlerinin siyasi tecrübelerini, kabile asabiyetine dayalı sosyal yapı ve dönemin ekonomik unsurlarını içermektedir. Araştırma hazırlanırken temel İslami kaynaklar, Taberi ve İbnü’l-Cevzi gibi erken dönem tarihçi ve müfessirlerin eserleri ile modern İslam düşünürlerinin analizlerinden faydalanılmıştır. Makalede yapılan analizler, Cahiliye kavramının yalnızca İslam öncesi bir zaman dilimine hapsedilmiş basit bir "bilgisizlik" dönemi olmadığını ortaya koymaktadır. Aksine Cahiliye; kavramsal olarak "hilm"in (sağduyu, yumuşak huyluluk) karşıtı olan "cehl" (öfke, fevrilik) kökünden beslenen bir zihniyet biçimidir. Bu zihniyette adaletin yerini, haklı ya da haksız olduğuna bakılmadan kendi kabilesini, kendi grubunu savunmayı öngören "asabiyet" almıştır. İnanç boyutunda ise Allah’ın varlığına inanılmakla beraber, Allah’a ulaşmak için aracı kılınan putlar (Lât, Menât, Uzza, Hübel) üzerinden şekillenen bir şirk düzeni hâkimdir. Sosyal hayatta kadının bir meta olarak görülmesi, kız çocuklarının diri diri gömülmesi gibi uygulamalar ve ekonomik hayatta faiz ile kumarın (meysir) yaygınlığı bu çarpık zihniyetin tezahürleridir. Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri, Cahiliye zihniyetinin tarihsel bir olgu olarak kalmayıp modern dünyaya taşınmış olmasıdır. Günümüzde sosyal medyada yaygınlaşan "linç kültürü", Cahiliye devrindeki fevri öfke patlamalarının dijital bir yansımasıdır. Geçmişin kabile asabiyeti, bugün ırkçılık ve ideolojik fanatizm olarak devam etmekte; Gazze ve Srebrenitsa örneklerinde görüldüğü gibi "bizden olanın zulmüne sessiz kalma" anlayışı sürmektedir. Ayrıca kadının modern reklam endüstrisinde metalaştırılması, şans oyunları şeklinde kumarın teşvik edilmesi ve insanların para, makam veya ideolojileri "çağdaş putlar" haline getirerek putları günümüzde yeniden var etmesi, Cahiliye'nin bir anlayış biçimi olarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Sonuç olarak bu araştırma, İslam’ın mesajı merkeze alındığında, Cahiliye’nin sadece geçmişte kalmadığını, modern insanın ilahi ilkelerden uzaklaştığında yeniden var ettiği yaşama etkisi olan bir düşünce şekli olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cehl
• Cahiliye
• Asabiyet
• Şirk
• Put

Kaynakça

1. Acar, C. (2014). Ana hatlarıyla cahiliye toplumunda savaş sebepleri. İlahiyat Araştırmaları Dergisi, (1), 93-114.
2. Acar, C. (2024). İslam tarihi kaynaklarına göre cahiliye ve savaş. Akademik Siyer Dergisi, (Cahiliye Özel Sayısı), 130-145.
3. Acarlıoğlu, A. (2018). İlk dönem İslam tarihinde kadının konumu. Artuklu Akademi Dergisi, 5(1), 115-139.
4. Acarlıoğlu, A. (2019). Cahiliye Arap toplumunda kız çocuklarının katli meselesi: İslam tarihi perspektifinden değerlendirme. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 23(1), 441-460.
5. Ağırakça, A. (1996). Gassaniler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 13, ss. 397-398). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Aksoy, R. (2021). İslam öncesi toplumlarda ve İslam’da kadının statüsü. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, (15), 20-39.
7. Alp, İ. (2017). Srebrenitsa soykırımı (Temmuz 1995). Avrasya Etüdleri, (52), 147-168.
8. Alrawashdeh, Z. (2019). Kur’an’da cehalet kavramının anlam alanı. İslami İlimler Dergisi, 14(1), 7-31.

9. Altıntaş, R. (2001). Cahiliye Arap toplumunda kadın. Diyanet İlmi Dergi, 37(1), 61-85.
10. Aras, Ö. (2024). Cahiliye Dönemi sosyal hayatında nesep kültürü. Akademik Siyer Dergisi, (Cahiliye Özel Sayısı), 2-32.
11. Aydın, M. A. & Hamidullah, M. (2002). Köle. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 26, s. 238). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Bayındır, G. (2018). Kumar ve şans oyunlarına toplumsal bakış: Niğde örneği. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 2(2), 58-83.
13. Belâzûrî, E. A. (2020). Ensâbü’l-eşrâf (M. Akbaş & M. K. Yılmaz, Çev.; Cilt 1). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
14. Bozkurt, N. (1994). Eğlence. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, s. 483). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Bozkurt, N. (2000). İçki. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 21, s. 456). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Brockelmann, C. (1964). İslam milletleri ve devletleri tarihi I (N. Çağatay, Çev.). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
17. Bulut, A. (2005). Cahiliye şiirinde bazı dini motifler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18(18), 213-235.
18. Büyükcoşkun, K. (1991). Arabistan. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 3, ss. 252-258). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
19. Canikli, İ. (2020). Ignaz Goldziher’in ‘İslam Kültürü ve Araştırmaları I-II’ eseri bağlamında Hz. Peygamber ve hadisler hakkındaki görüşlerine yeniden bakış. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 339-364.
20. Cengiz, E. & Canpolat, Y. (2021). Gassanilerin kuruluşundan yıkılışına kadar Gassani-Sâsâni münasebetleri. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(16), 737-744.
21. Coşkun, M. (1973). Faiz banka ve İslam 8: İslam dini, faizi niçin haram kılmıştır? İslam Medeniyeti Dergisi, 3(34), 33-37.
22. Çağatay, N. (1957). İslam’dan önce Arap tarihi ve cahiliye çağı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
23. Çavuş, L. (2016). Kavramsal ve tarihsel açıdan cahiliye. Milel ve Nihal, 13(1), 44-69.
24. Çelebi, İ. (2009). Sihir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 37, s. 170). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Dede, İ. (2017). Türk boşanma hukukuna farklı bir yaklaşım: Zina ve haysiyetsiz hayat sürme arasındaki kesin sınır. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 23(3), 643-663.
26. Demircan, A. (2004). Cahiliye Araplarında kız çocuklarını gömerek öldürme âdeti. İstem, 2(3), 9-29.
27. Demircan, A. (2015). Cahiliye Arapları. Beyan Yayınevi.
28. Duman, M. F. & Dindi, K. (2022). Cahiliye Dönemi’nde sosyal hayat. Fecr Yayınları.
29. Duman, M. Z. (2011). İslam’ın köle ve cariye sorununa yaklaşımı. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29(1), 1-54.
30. Duman, Ö. D. (2021). İnternet bağımlılığı çerçevesinden kumar ve oyun bileşenleri üzerine bir yazın taraması. İletişim ve Diplomasi, (5), 123-139.
31. el-Ezrakî (2017). Ahbâru Mekke (Y. V. Yavuz, Çev.). Ankara Okulu Yayınları.
32. el-İsfehânî, R. (2012). el-Müfredat (A. Güneş & M. Yolcu, Çev.). Çıra Yayınları.
33. el-Kadı, A. (1996). Esbâb-ı nüzûl (S. Akdemir, Çev.). Fecr Yayınları.
34. Erbil, K. (2023). İslam öncesi Araplar ve Gassaniler. İlahiyat alanında uluslararası çalışmalar içinde (ss. 76-80). Serüven Yayınları.
35. ez-Zemahşerî, E. K. C. M. b. Ö. (2017). el-Keşşaf an hakâikı gavamizi’t-tenzil ve uyûni’l-ekâvil fi vücûhi’t-te’vil (M. Sülün, Ed.; Cilt 2). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
36. Fayda, M. (1993). Cahiliye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 7, s. 17). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
37. Fehd, T. (2009). Meysir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 29, s. 509). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
38. Feyizli, H. T. (2015). Kur’an perspektifinden put edinme ve putlaştırma psikolojisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (21), 277-302.
39. Güner, N. Ş. (2015). Seyyid Kutub’ta cahiliye kavramı ve modernizm eleştirisi. [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, Türkiye].
40. Güvendi, N. E. (2023). Moda ve reklam bağlamında “nesne olarak kadın bedeni” dönemlere göre ilişkisel analiz. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 92-114.
41. Hitti, P. K. (1968). Siyasî ve kültürel İslam tarihi (S. Tuğ, Çev.). Boğaziçi Yayınları.
42. İbn-i Haldun (2007). Mukaddime 1 (S. Uludağ, Haz.). Dergâh Yayınları.
43. İbn-i Hişam (2006). Sîret-i İbn-i Hişam. Kahraman Yayınları.
44. İbn-i İshak, M. (2012). Siyer-i İbn-i İshak: Hz. Muhammed’in hayatı (M. Hamidullah, Haz., & M. Ş. Bilik, Çev.). Düşün Yayıncılık. (Orijinal eser yayımlanma tarihi 767).
45. İbnü’l-Cevzî (2009). Zadü’l-mesir (A. Öztürk, Çev.; Cilt 5). Yedigece Yayınları.
46. İyidoğan, M. (2023). Cahiliye ve Hz. Peygamber dönemi eğlence kültürü. Selenge Yayınları.
47. Kapar, M. A. (2003). Lahmîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 27, ss. 54-55). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
48. Kapar, M. A. (2004). Mev’ûde. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 29, s. 492). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
49. Karakartal, D. (2023). Kumar bağımlılığının yol açtığı psikososyal sorunların değerlendirilmesi. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 7(4), 1007-1016.
50. Kur’an-ı Kerim (2012). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
51. Narin, İ. (2013). Cahiliye Dönemi’nde kurbanlıklar üzerine doğurganlığa bağlı olarak bina edilmiş örfler ve hükümler. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 63-83.
52. Nevevî, E. Z. M. Y. B. Ş. (1994). Sahîhu Müslim bi-şerhi’n-Nevevî (2. baskı, Cilt 1-18). Müessesetü Kurtuba.
53. Öz, M. (1995). Ezlam. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 12, s. 67). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
54. Özdemir, M. (2010). Faiz (riba) kavramına İslami bir yaklaşım. Eskiyeni, (18), 62-76.
55. Palabıyık, M. H. (2022). Cahiliye Dönemi’nde gündelik hayat. Fecr Yayınları.
56. Polat, E. (2015). Felak ve Nas sureleri bağlamında sihir mefhumu. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(52), 203-220.
57. Sarıcık, M. (1998). Cahiliye kumarı meysir. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (5), 33-64.
58. Sarıcık, M. (2004). İnanç ve zihniyet olarak cahiliye. Nesil Yayınları.
59. Sarıcık, M. (2013). Cahiliye Dönemi’nde Arap Yarımadası panayırları. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (31), 109-140.
60. Sarıcık, M. (2014a). Hayvanlara şefkat ve merhamet açısından bazı cahiliye adetlerine son verilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (33), 61-86.
61. Sarıcık, M. (2014b). Hicâz’ın beş putu ve çağdaş putlar. Nesil Yayınları.
62. Suruç, S. (2020). Kâinatın efendisi peygamberimizin hayatı. Nesil Yayınları.
63. Sümer, N. (2016). Cahiliye Araplarında falcılık. Milel ve Nihal, 13(1), 134-157.
64. Şenol, Y. (2018). Hayvan kesiminde besmele meselesi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, (31), 491-508.
65. Taberî (1996). Taberî tefsiri (H. Karakaya & K. Aytekin, Çev.; Cilt 6). Hisar Yayınları.
66. Taberî (2001). Târih-i Taberî (M. F. Gürtunca, Çev.; Cilt 3). Sağlam Yayınları.
67. Tan, Z. (2011). Kur’an öncesi Arap toplumunun örf ve adetlerini bilmenin Kur’an’ı anlamadaki rolü: Kurban örneği (II). Necmeddin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 32(32), 145-174.
68. Tekin, F. (2023). Cahiliye’den İslam’a hakemlik geleneği. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 471-490.
69. Timur, S. D. & Özcan, A. (2021). Sosyal medya ve linç kültürü. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (56), 1-15.
70. Tomar, C. (2013). Yemen: Tarih (Osmanlılara kadar). Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 43, ss. 402-405). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
71. Turhan, A. (2017). Kur’an yorumunda cahiliye bilgisi ve Kur’an’da cahiliye kavramı. Milel ve Nihal, (33), 151-167.
72. Vanlıoğlu, A. (1992). Zina ve zararları. Diyanet İlmi Dergi, 28(4), 37-52.
73. Yalar, M. (2005). Câhiliyenin kavramsal ve tarihsel mahiyeti ışığında şiirinin sosyal arka planı. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 14(2), 75-95.
74. Yaşar, M. R. (2010). Şans oyunları ve iddia. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 9(34), 138-171.
75. Yazır, E. M. H. (2021). Hak dini Kur’an dili (Cilt 2). [Yayınevi belirtilmemiş].
76. Yeşilyurt, Y. (2011). Yemen’de Osmanlı-İngiliz mücadelesi (1871-1914) (Tez no 304054). [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Türkiye]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
77. Yıldırım, Y. (2003). İslam öncesi Arap Yarımadası’nda çocuk öldürme olgusu. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (7), 79-111.
78. Yıldız, H. D. (1991). Arap. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 3, ss. 321-324). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.