Mali Disiplini Sağlamada Mali Kuralların Rolü: Türkiye İle OECD Ülkeleri Arasında Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, mali disiplini sağlamada mali kuralların kurumsal rolünü analiz etmek ve Türkiye ile OECD ülkeleri arasındaki uygulamaları karşılaştırmalı olarak değerlendirmektir. Bu doğrultuda, öncelikle mali kuralların teorik temelleri ele alınmış, ardından bütçe, borçlanma, harcama ve gelir kuralları olmak üzere temel mali kural türleri incelenmiştir. OECD ülkelerinin büyük çoğunluğunda mali kurallar anayasal veya yasal temellere dayandırılarak uygulanmakta olup, özellikle bütçe dengesi ve harcama kurallarının ön planda olduğu tespit edilmiştir. Türkiye’de ise resmi bir mali kural uygulaması bulunmamakla birlikte, 4749 ve 5018 sayılı kanunlar, yerel yönetim mevzuatı ve IMF ile yapılan Stand-by anlaşmaları çerçevesinde mali kural benzeri uygulamalara başvurulduğu görülmektedir. Elde edilen bulgular, Türkiye’nin fiili anlamda mali disiplini gözettiğini ve kamu borç göstergeleri açısından birçok OECD ülkesine kıyasla daha olumlu bir görünüm sergilediğini ortaya koymaktadır. Ancak kurumsal ve sürdürülebilir bir mali disiplinin sağlanabilmesi için açık, bağlayıcı ve içselleştirilmiş mali kurallara ihtiyaç duyulduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mali Disiplin
• Mali Kural
• OECD
• Türkiye

The Role of Fiscal Rules in Ensuring Fiscal Discipline: A Comparative Analysis Between Turkiye and OECD Countries

Öz

The aim of this study is to analyze the institutional role of fiscal rules in ensuring fiscal discipline and to evaluate the practices between Turkey and OECD countries comparatively. In this context, first the theoretical foundations of fiscal rules are addressed, then the basic types of fiscal rules, namely budget, borrowing, expenditure and revenue rules, are examined. In the vast majority of OECD countries, fiscal rules are implemented based on constitutional or legal foundations, and it has been determined that budget balance and expenditure rules are particularly prominent. In Turkey, although there is no official fiscal rule application, it is observed that fiscal rule-like practices are applied within the framework of Laws No. 4749 and 5018, local government legislation and Stand-by agreements with the IMF. The findings obtained reveal that Turkey observes fiscal discipline in practice and exhibits a more positive outlook in terms of public debt indicators compared to many OECD countries. However, it has been concluded that clear, binding and internalized fiscal rules are needed to ensure institutional and sustainable fiscal discipline.

Anahtar Kelimeler

• Fiscal Discipline,
• Fiscal Rule,
• OECD,
• Türkiye

Kaynakça

1. Aktan, C. C. (2024). Kamu Tercihi İktisadı ve Anayasal Politik İktisat. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
2. Aktan, C. C. (2019). Kamu Tercihi İktisadı. İzmir: SOBİAD Hukuk ve İktisat Araştırmaları Merkezi Yayınları.
3. Aktan, C. C. (2013). Kurala Bağlı Maliye Politikası: Kurumsal Maliye Politikası. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 5(2), ss. 45-55.
4. Aktan, C. C. (2011). Kurumsal Maliye Politikası ve Mali Kurallar (Ekonomi Politikası Yönetiminde Anayasal ve Yasal Mali Kurallar). Çimento İşveren Dergisi, 1(25), ss. 4-13.
5. Aktan, C. C. (2020). Türkiye’de Anayasal İktisat: Eleştirel Görüşlerin Eleştirisi. İzmir: SOBİAD Hukuk ve İktisat Araştırmaları Merkezi Yayınları.
6. Aktan, C. C., Çoban, H., & Demir, İ. C. (2010). Kurumsal Maliye Politikası Perspektifinden Vergi ve Harcama Sınırlamaları. İçinde C. C. Aktan, A. Kesik, & F. Kaya (Ed.), Mali Kurallar (ss. 98-123). Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
7. Aktan, C. C., Dileyici, D., & Özen, A. (2010). Kamu Ekonomisinin Yönetiminde İki Farklı Ekonomi Politikası Yaklaşımı: İradi ve Takdiri Kararlara Karşı Kurallar. İçinde C. C. Aktan, A. Kesik, & F. Kaya (Ed.), Mali Kurallar (ss. 1-31). Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
8. Aktan, C. C., & Yay, S. (2019). Kurallar ve Kurumlar: Kurumsal Sosyoloji - Kurumsal İktisat - Hukuk ve İktisat Yaklaşımı. Ankara: Seçkin Yayıncılık.

9. Arıkboğa, A. (2011). Maliye Politikalarında 1980 Sonrasında Yaşanan Değişim: Mali Disiplin ve Mali Kural Uygulamaları. Sosyal Bilimler Dergisi, (2), ss. 13-25.
10. Badinger, H. (2009). Fiscal Rules, Discretionary Fiscal Policy and Macroeconomic Stability: An Empirical Assessment for OECD Countries. Applied Economics, 41(7), ss. 829-847. https://doi.org/10.1080/00036840701367556
11. Boran, E. (2008). Brezilya’dakine Benzer Bir Mali Sorumluluk Düzenlemesi Yapılmalı... TEPAV Politika Notu. http://www.tepav.org.tr/upload/files/1293723958
12. Bozdoğan, D., & Buyrukoğlu, S. (2012). Türkiye’de Mali Kural Uygulamaları ve Bu Uygulamaların Vergi Gelirleri Üzerindeki Etkileri. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, (2), ss. 74-102.
13. Buchanan, J. M. (1979). Politics Without Romance: A Sketch of Positive Public Choice Theory and Its Normative Implications. IHS Journal, 3.
14. Buchanan, J. M., & Tullock, G. (1962). The Calculus Of Consent: Logical Foundations Of Constitutional Democracy. Ann Arbor, MI: University Of Michigan Press.
15. Davoodi, H. R., Et Al. (2022). Fiscal Rules at a Glance 1985-2021. International Monetary Fund, Washington, D.C.
16. Debrun, X., Epstein, N., & Symansky, S. (2009). A New Fiscal Rule: Should Stability? An Empirical Assessment for OECD Countries. Applied Economics, 41(7), ss. 829-847. https://doi.org/10.1080/00036840701367556
17. Demirbaş, T. (2017). Mahalli İdare Düzeyinde Mali Kuralların İncelenmesi. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(2), ss. 1-32.
18. Eichengreen, B., & Wyplosz, C. (1998). The Stability Pact: Minor Nuisance, Major Diversion? Economic Policy, 13(26), ss. 67-113.
19. Günaydın, İ., & Eser, L. Y. (2010). Maliye Politikasındaki Yeni Trend: Mali Kurallar. İçinde C. C. Aktan, A. Kesik, & F. Kaya (Eds.), Mali Kurallar: Maliye Politikası Yönetiminde Yeni Bir Eğilim (ss. 63-83). Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
20. Hazine Müsteşarlığı. (2018). Türkiye Ekonomisi: Ekonomi Sunumu, Nisan. https://www.hazine.gov.tr/ Hazine ve Maliye Bakanlığı, 2024.
21. Hulbert, C., & Vammalle, C. (2016). Monitoring Sub-Central Governments’ Debts: Practices And Challenges in OECD Countries. OECD Publishing.
22. IMF. (2008). Israel “Go Swiss?”. IMF Working Paper No. 87.
23. IMF. (2017). How to Calibrate Fiscal Rules: A Primer. Washington, DC: International Monetary Fund.
24. Karadeniz, Y., & Vural, T. (2016). İhtiyari Maliye Politikalarına Karşı Mali Kurallar: Teorik Bir Analiz. Maliye Araştırmaları Dergisi, 2(1), s. 43-60.
25. Karakurt, B., & Akdemir, T. (2010). Kurallı Maliye Politikası: Türkiye’de Kurallı Maliye Politikası Örnekleri. Maliye Dergisi, 158, ss. 226-261.
26. Karayazı, M. (2017). Mali Kurallar: Türkiye’deki Uygulamalar Üzerine Bir Değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(50), ss. 758-769.
27. Kaya, F. (2009). Mali Kural Uygulamaları ve Türkiye İncelemesi (Uzmanlık Tezi No. 2807). Ankara: DPT Yayınları.
28. Kaya, F. (2010). Türk Kamu Mali Yönetiminde Örtük Mali Kurallar ve Ülke Tecrübelerinin Değerlendirilmesi. İçinde C. C. Aktan, A. Kesik, & F. Kaya (Ed.), Mali Kurallar (ss. 380-405). Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
29. Kennedy, S., Robbins, J., & Delorme, F. (2001). The Role of Fiscal Rules in Determining Fiscal Performance. Paper Presented at the Fiscal Rules Conference, 237. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2094473
30. Kesik, A., & Bayar, N. (2010). Uluslararası Uygulamalar Işığında Mali Kurallar ve Mali Disiplin. İçinde C. C. Aktan, A. Kesik, & F. Kaya (Ed.), Mali Kurallar (s. 46-62). Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
31. Keynes, J. M. (2010). İstihdam, Faiz ve Para Genel Teorisi (Çev. U. S. Akalın). İstanbul: Kalkedon Yayıncılık.
32. Kopits, G., & Symansky, S. (1998). Fiscal Policy Rules (IMF Occasional Paper No. 162). Washington, DC: International Monetary Fund.
33. OECD. (2017). General Government Debt. https://data.oecd.org/gga/general-government-debt.htm OECD, 2023. General Government Debt Data Indicators.
34. Saygılıoğlu, N., & Erduran, A. Ç. (2012). Mali Kural ve Etkinlik Sorunu: Türkiye Örneği. TİSK Akademi, 1.
35. Schaechter, A., Kinda, T., Budina, N., & Weber, A. (2012). Fiscal Rules in Response to the Crisis-Toward the “Next-Generation” Rules. IMF Working Paper, WP/12/187.
36. Tokatlıoğlu, M., & Selen, U. (2017). Maliye Politikası (1. Baskı). Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım.
37. 4749 Sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetimi Kanunu
38. 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
39. 5302 Sayılı İl Özel İdaresi Kanunu
40. 5393 Sayılı Belediye Kanunu