1923- 1982 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti’nde Bürokrasinin Gelişim Süreci Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bürokratik örgütlenmenin devlet yapılanması içerisinde kurucu unsurlarından birisi haline nasıl gelebileceğini göstermesi açısından yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti iyi bir örnek teşkil etmektedir. Cumhuriyet bürokrasisi, 1923- 1946 Döneminde ülkenin her köşesine ve alanına sirayet edecek biçimde oluşturulan kurumlar ve mekanizmalarla tekçil bir konum elde ederek parti- devlet bütünleşmesini sağlayarak siyaset ve bürokrasi arasındaki sınırları ortadan kaldırmıştır. 1946- 1960 Döneminde cumhuriyetin kuruluşunun ardından çoğunluğu sistemin dışına itilen mensuplardan meydana gelen Demokrat Parti’nin 1950 yılında iktidara gelmesiyle birlikte bürokrasinin II. Dünya Savaşı ile başlayan güç kaybı zirve noktaya ulaşmıştır. 1960- 1982 Döneminde ise sivil bürokrasi yaşamış olduğu dışlanmışlık nedeniyle askeri bürokrasi ile birlikte intikamını 1960 askeri darbesiyle almıştır. Bu çalışma kapsamında, 1923- 1982 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti’nde bürokrasinin iktidar ile ilişkileri üzerinden statüsel, ekonomik, sosyal ve hukuki açılardan geçirdiği dönüşüm ele alınmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede ise, söz konusu dönüşüme yol açan etmenler tarihsel ve idari açıdan ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• : Bürokrasi
• Bürokratların Statüsü
• Türkiye Cumhuriyeti’nde Bürokrasinin Gelişimi
• Tek Parti Döneminde Bürokrasi
• Çok Partili Siyasi Hayatta Bürokrasi
• 1960- 1982 Yılları Arasında Bürokrasi.

An Evaluatıon Of The Development Process Of Bureaucracy In The Republıc Of Türkiye Between 1923 And 1982

Öz

The newly established Republic of Türkiye serves as a good example of how bureaucratic organization can become one of the founding elements within the structure of the state. The republican bureaucracy achieved a position of supremacy through institutions and mechanisms established throughout the country during the 1923-1946 period, thereby ensuring the integration of the party and the state and eliminating the boundaries between politics and bureaucracy. In the 1946-1960 period, following the establishment of the republic, the bureaucracy's loss of power, which began with World War II, reached its peak with the Democratic Party, composed mostly of members who had been pushed out of the system, coming to power in 1950. In the 1960-1982 period, the civilian bureaucracy, having experienced exclusion, took its revenge together with the military bureaucracy through the 1960 military coup. This study attempts to examine the transformation undergone by the bureaucracy in the Republic of Türkiye between 1923 and 1982 in terms of its status, economy, society, and law through its relationship with the government. In this context, the factors that led to this transformation are presented from a historical and administrative perspective.

Anahtar Kelimeler

• Bureaucracy
• Status of Bureaucrats
• Development of Bureaucracy in the Republic of Türkiye
• Bureaucracy in the Single-Party Period
• Bureaucracy in Multi-Party Political Life
• Bureaucracy between 1960 and 1982.

Kaynakça

1. Akçakaya, M. (2016). Weber'in Bürokrasi Kuramının Bugünü ve Geleceği. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(8), 275-295.
2. Albrow, M. (1970). Bureaucracy, Gret Britain: Macmillan.
3. Akın, O. S. (2011). Küreselleşme Sürecinde Türkiye’de Bürokrasi Kavramı ve Olgusu Üzerine Bir İnceleme, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi.
4. Balci, B. & Monceau, N. (2023). Introduction: From the Ottoman Empire to Republican Türkiye —A Century of Disjunctions and Continuities. B. Balci & N. Monceau (Ed.), in Türkiye, a Century of Change in State and Society The Sciences Po Series in International Relations and Political Economy, Springer International Publishing, 1-13.
5. Bahçeci B, B., & Demirci, Ş. D. (2022). Max Weber: Bureaucracy Theory And Accounting Approach. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(4), 675-693.
6. Collins, R. (1986). Max Weber: A Skeleton Key, Sage Publications.
7. Çitçi, O. (1986). Türkiye’de Kamu Görevlilerinin Sayısal Görünümü. Amme İdaresi Dergisi, 2(1), 39- 59.
8. Demir, F. (2021). Public management reforms in Turkey The Impact of Europeanization and Beyond, Switzerland: Springer International Publishing.

9. Du Gay, P. (2000). In Praise of Bureaucracy: Weber, Organization, Ethics, Sage Publications.
10. Eryılmaz, B. (2012). Kamu yönetimi, Kocaeli: Umuttepe Yayınları.
11. Fischer, S. J. (1979). Education and Modernization in Early Republican Türkiye.
12. Gerth, H. H., & Mills, C. W. (Ed.) (1958). From Max Weber: Essays in Sociology, London: Oxford University Press.
13. Grey, C. (2005). A Very Short, Fairly Interesting and Reasonably Cheap Book About Studying Organizations. Sage Publications.
14. Göküş, M. (2000). Tek Parti Döneminde Türk Kamu Bürokrasisinin Gelişimi. Amme İdaresi Dergisi, 33(2), 23-33.
15. Göküş, M. (2003). Demokrat Parti Döneminde Türk Kamu Bürokrasisinin Genel Görünümü. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 3(5), 40-62.
16. Güllü, R. E. (2017). Saltanatın Kaldırılmasının Ardından İstanbul Bürokrasisinin TBMM Hükümeti’ne Bağlanma Süreci ve İstanbul Türklüğü’nün Muhafazası Tartışmaları. Türk Dünyası Araştırmaları, 116(228), 119-144.
17. Gülmez, M. (1973), Türk Kamu Görevlilerinin Sayısal Evrimi. Amme İdaresi Dergisi, 6(3), 23-33.
18. Heady, F. (2001). Public Administration: A Comparative Perspective, New York: Marcel Dekker Inc.
19. Kaufman, H. (1977). Red Tape: Its Origins, Uses, and Abuses, Washington Brookings Institution Press.
20. Kaya, Y. (2011). A Critical Examination of Education Reforms Implemented in the Early Years of the Turkish Republic. Journal of Social Studies Education Research, 2(1), 59-82.
21. Kaya, F. (2016). Türkiye Cumhuriyeti’nde Yapılan İdari Reform Çalışmalarının Karşılaştırmalı Analizi. Sosyal Bilimler Dergisi, 48, 165-181.
22. Kreiser, K. (1992). Kleines Türkei‑Lexikon, München: C.H. Beck.
23. Lewis, B. (1961). State and Administrative Reform in Türkiye.
24. Öktem, M. K. (1992). Türk Kamu Personel Rejiminin Gelişimi. Amme İdaresi Dergisi, 25(2), 85-105.
25. Öksüz, H. & Köksal, Ü. (2018). Amerikan Belgeleri Işığı Altında Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye’de Eğitim, Gazi Akademik Bakış Dergisi, 11(23), 317-321.
26. Özbudun, E. (1995). Türkiye’de Devlet Seçkinleri ve Demokratik Siyasi Kültür, Ankara: Türk Demokrasi Vakfı Yayınları.
27. Özer, M. A. (2005), Kamu Yönetiminin Etkinliğinin Önündeki En Büyük Engel: Bürokrasi ve Yozlaşma. Verimlilik Dergisi, 2, 23-66.
28. Özer, M. A. & Önen, S. M. (2019). 200 Soruda Kamu Yönetimi, Ankara: Gazi Kitabevi.
29. Özer, M. A. (2022). Bürokrasi dersleri, Ankara: Gazi Kitapevi.
30. Özer, M. A. & Üstündağ, H. C. (2025). Türkiye’de Mali Tevzin ve Yerel Demokrasi İlişkisi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 405-432.
31. Sakallıoğlu, Ü. C. (1996). Parameters and Strategies of Islam–State Interaction in Republican Türkiye. International Journal of Middle East Studies, 28(2), 231–251.
32. Peters, B. G. (2010). The Politics of Bureaucracy: An Introduction to Comparative Public Administration, London: Routledge Publishing.
33. Salehi, S. (2020). The Significance of Turkish Language Reforms in Early Republican Türkiye. Undergraduate Journal of Near and Middle Eastern Civilizations.
34. Şaylan, G. (1984). Cumhuriyet Bürokrasisi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Ankara: İletişim Yayınları.
35. Sezal, İ. (1984). An Overall View of Structural Changes In Türkiye: The Republican Era (1923–1983) – I. The Ottoman Heritage. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(1), 195–203.
36. The Constitution of the Turkish Republic (1961). On November 15, 2025 https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1961-anayasasi/ accessed from this address.
37. Turkish and Middle Eastern Institute of Public Administration (TODAİE) [1972]. İdarenin Yeniden Düzenlenmesi İlkeler ve Öneriler- İdari Reform Danışma Kurulu Raporu, Ankara: Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları.
38. Us, Ö. (1973). Memurluk Prestiji. Amme İdaresi Dergisi. 6(3), 49-73.
39. Üstündağ, H. C. & Bilgin, K. U. (2026). İspanya ve Türkiye’de Devlet Memurluğu: “Empleado Públıco” ve “Devlet Memuru” Karşılaştırmalı Analizi. Ombudsman Akademik, 23, 37-64.
40. Weber, M. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Roth, G. & Wittich, C. (Ed.), California: University of California Press.
41. Weller, P. (2001). Australia’s Mandarins: The Frank and the Fearless?, London: Routledge Publishing. Yalçındağ, S. (1970). Kamu Yönetim Sistemimizin Tarihsel Evrimi Üzerine Notlar. Amme İdaresi Dergisi, 3(2), 20-57.
42. Yılmaz, H. (2013). Becoming Turkish: Nationalist Reforms and Cultural Negotiations in Early Republican Turkey 1923-1945. Syracuse: Syracuse University Press.