TÜRKİYE’DE SANAYİ ÜRETİM ENDEKSİ, KENTLEŞME, BİRİNCİL ENERJİ ARZI, KARBON AYAK İZİ VE DIŞ TİCARET AÇIĞI ARASINDAKİ İLİŞKİ

Öz

Artan nüfus ve sonsuz olan insan ihtiyaçları karşısında sınırlı olan doğal kaynaklar tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Türkiye’de bunlara ek olarak birincil enerji kaynakları büyük oranda ithalat ile temin edildiği için bu durum dış ticaret açığına yol açmaktadır. Bu perspektifle Türkiye’de mevcut durumun tespit edilebilmesi açısından 1990-2022 döneminde birincil enerji arzı, dış ticaret açığı, kentleşme, sanayi üretim endeksi ve karbon ayak izi ilişkisinin analiz edilmesi önem arz etmektedir. Çalışmada ARDL sınır testi bulgularına göre değişkenler arasında eşbütünleşme ilişkisi gözlenmiştir. Toda-Yamamoto nedensellik testinin bulgularına göre Türkiye’de 1990-2022 dönemi arasında dış ticaret açığı ve karbon ayak izinden birincil enerji arzına; birincil enerji arzından kentleşmeye; birincil enerji arzı, dış ticaret açığı ve karbon ayak izinden sanayi üretim endeksine ve son olarak sanayi üretim endeksinden karbon ayak izine doğru nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kentleşme
• Ekonomik Büyüme
• Çevre Kirliliği

THE RELATIONSHIP BETWEEN INDUSTRIAL PRODUCTION INDEX, URBANIZATION, PRIMARY ENERGY SUPPLY, CARBON FOOTPRINT AND TRADE DEFICIT IN TURKEY

Öz

In the face of increasing population and endless human needs, limited natural resources have faced the danger of depletion. In addition to these, primary energy resources in Turkey are largely imported, leading to a foreign trade deficit. In this perspective, it is important to analyze the relationship between primary energy supply, foreign trade deficit, urbanization, industrial production index and carbon footprint for the period 1990-2022 in order to determine the current situation in Turkey. According to the findings of the ARDL bounds test, cointegration relationship is observed between the variables. According to the findings of the Toda-Yamamoto causality test, a causality relationship was detected from foreign trade deficit and carbon footprint to primary energy supply; from primary energy supply to urbanization; from primary energy supply, foreign trade deficit and carbon footprint to industrial production index and finally from industrial production index to carbon footprint in Turkey for the period 1990-2022.

Anahtar Kelimeler

• Urbanization
• Economic Growth
• Environmental Pollution

Kaynakça

1. Aktürk, E., ve Gültekin, S. (2023). Gelir Eşitsizliği ve Ticari Açıklığın Ekolojik Ayak İzi Üzerindeki Etkisi: Türkiye Örneği. Paradigma: İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 12(1), 1-17.
2. Anwar, A., Younis, M. ve Ullah, I. (2020). Impact of Urbanization and Economic Growth on CO2 Emission: A Case of Far East Asian Countries. International Journal Of Environmental Resarch and Public Health, 17, 2531.
3. Aydoğan, B. ve Vardar, G. (2019). Evaluating The Role of Renewable Energy, Economic Growth and Agriculture on CO2 Emission in E7 Countries. International Journal of Sustainable Energy, DOI: 10.1080/14786451.2019.1686380.
4. Aye, G. C. ve Edoja, P. E. (2017). Effect of Economic Growth on CO2 Emission in Developing Countries: Evidence from a Dynamic Panel Threshold Model. Cogent Economics & Finance, 5(1), 1379239, DOI: 10.1080/23322039.2017.1379239.
5. Azam, M., Khan, A. Q., Abdullah, H. B. Qureshi, M. E. (2015). The Impact of CO2 Emissions on Economic Growth: Evidence from Selected Higher CO2 Emissions Economies. Environmental Science and Pollution Research International, 23(7), 6376.
6. Bağış, B. (2022). Rusya-Ukrayna Savaşının Küresel Ekonomiye ve Türkiye'ye Etkileri. İstanbul SETA.
7. Behera, S. R., Dash, D. P. (2017). The Effect Of Urbanization, Energy Consumption, And Foreign Direct Investment on The Carbon Dioxide Emission in the SSEA (South and Southeast Asian) Region. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 70, 96-106.
8. Bostanoğlu, M. (2022). AB’nin Enerji Krizi. EURO Politika, (15), 7-14.

9. Cohen, A. (2022) Putin’s War in Ukraine Forces New Energy Reality on Europe, March 28, Erişim adresi: https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2022/03/28/ putins-war-in-ukraine-forces-new-energy-reality-on-europe/?sh=5902a8e23 93c, (Erişim tarihi: 18.04.2024).
10. Çetin, M., ve Şeker, F. (2014). Ekonomik Büyüme ve Dış Ticaretin Çevre Kirliliği Üzerindeki Etkisi: Türkiye İçin Bir ARDL Sınır Testi Yaklaşımı. Yönetim ve Ekonomi: Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(2), 213-230.
11. Çoban, O. ve Şahbaz-Kılınç, N. (2015). Yenilenebilir Enerji Tüketimi Ve Karbon Emisyonu İlişkisi: TR Örneği. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 38, 195-208.
12. Çütçü, İ. (2021). Pandemi Sonrası Dünya ve Türkiye’de Dış Ticaret. Bankacılık ve Sermaye Piyasası Araştırmaları Dergisi, 5(12), 1-21.
13. Çütcü, İ., Yavuz, Ö., ve Gerlikhan, S. G. (2023). Dış Ticaret-Çevre Kirliliği İlişkisi: Türkiye Ekonomisi Üzerinden Analiz. Alanya Akademik Bakış, 8(2), 474-489.
14. Destek, M. A., Ballı, E. ve Manga, M. (2016). The Relationship between CO2 Emission, Energy Consumption, Urbanization and Trade Openness for Selected CEECs. Research in World Economy, Research in World Economy, Sciedu Press, 7(1). 52-58.
15. Erdoğan, S., Adedoyin, F. F., Bekun, F. V. ve Sarkodie, S. A. (2020). Journal of Air Transport Management, 89, 101935.
16. Eriçok, R. E., ve Yılancı, V. (2013). Eğitim Harcamaları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Sınır Testi Yaklaşımı. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 8(1), 87-101.
17. Gieraltowska, U., Asyngier, R., Nakonieczny, J. ve Salahodjaev, R. (2022). Renewable Energy, Urbanization, and CO2 Emissions: A Global Test. Energies, 15, 3390. https:// doi.org/10.3390/en15093390
18. Global Footprint Network (2024). Ecological Footprint vs Biocapacity. https://data.footprintnetwork.org/?_ga=2.146573175.2106564863.1725874076-928719372.1725874076#/countryTrends?cn=223&type=BCtot,EFCtot, Erişim tarihi: 15.09.2024.
19. IEA (2022). 10-Point Plan to Reduce the European Union’s Reliance on Russian Natural Gas. IEA Online Fuel Report.
20. IMF (2023). G-20 Background Note on the Macroeconomic Impact of Food and Energy Insecurity. Washington, DC, March.
21. Kasman, A. ve Duman, Y. S. (2015). CO2 Emissions, Economic Growth, Energy Consumption, Trade And Urbanization in New EU Member And Candidate Countries: A Panel Data Analysis. Economic Modelling, 44, 97–103.
22. Keleş, R. (2017). Kentleşme Politikası. Ankara: İmge Kitabevi.
23. Kızılgöl, Ö. A. ve Öndes, H. (2021). Savunma Harcamaları ile Ekonomik Büyüme arasındaki İlişki: NATO Ülkeleri Üzerine Ekonometrik Bir Analiz. A. N. Özker (Ed.), İşletme ve İktisadi Bilimler Araştırma ve Teori içinde. Lyon: Livre de Lyon
24. Kim, S. (2020). The Effects of Foreign Direct Investment, Economic Growth, Industrial Structure, Renewable and Nuclear Energy, and Urbanization on Korean Greenhouse Gas Emissions. Sustainability, 12, 1625; doi:10.3390/su12041625.
25. Koç, E., Kaya, K. ve Şenel, M. C. (2016). Türkiye’de Sanayi Sektörü ve Temel Sanayi Göstergeleri – Sanayi Üretim Endeksi. Mühendis ve Makina, 57(682), 42-53.
26. Koengkan, M., Fuinhas, J. A. ve Santiago, R. (2020). The Relationship Between CO2 Emissions, Renewable and Non-renewable Energy Consumption, Economic Growth, and Urbanisation in The Southern Common Market. Journal of Environmental Economics and Policy, 9(4), 383-401.
27. Liu, Y. (2009). Exploring The Relationship Between Urbanization And Energy Consumption in China Using ARDL (autoregressive distributed lag) and FDM (Factor Decomposition Model). Energy, 34 (2009) 1846–1854.
28. Mahmood, H., Alkhateeb, T. T. Y. ve Furqan M. (2020). Industrialization, Urbanization and CO2 Emissions in Saudi Arabia: Asymmetry Analysis. Energy Reports, 6. 1553–1560.
29. Narayan, P. K.ve R. Smyth (2006), What Determines Migration Flows from Low-Income to High-Income Countries? An Empirical Investigation of Fiji-U.S. Migration 1972-2001, Contemporary Economic Policy, 24 (2), 332-342.
30. OECD (2024). Primary energy supply, Erişim adresi: https://www.oecd.org/en/data/indicators/primary-energy-supply.html?oecdcontrol-144081375a-var8=MLN_TOE, Erişim tarihi: 15.09.2024.
31. Özdemir, B. K. ve Koç, K. (2020). Türkiye’de Karbon Emisyonları, Yenilenebilir Enerji Ve Ekonomik Büyüme. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 11(1), 66-86.
32. Özşahin, Ş., ve Şahin, T. (2023). 1960 Sonrası Türkiye Ekonomisinde Askeri Harcamalar ile Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin Nedensellik Analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 5(Özel Sayı), 52-76.
33. Pesaran, M. H. ve B. Pesaran (1997), Working with Microfit 4.0: Interactive Econometric Analysis, http://www.oup.com/Oxford University Press.
34. Pesaran, M. H., Y. Shin ve R. J. Smith (2001), Bounds Testing Approaches to the Analysis of Level Relationships, Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326.
35. Raihan, A., Muhtasim, D. A., Farhana, S., Pavel, M. I., Faruk, O. Rahman, M. ve Mahmood, A. (2022). Nexus Between Carbon Emissions, Economic Growth, Renewable Energy Use, Urbanization, Industrialization, Technological Innovation, And Forest Area Towards Achieving Environmental Sustainability In Bangladesh. Energy and Climate Change, 3, 2666-2787.
36. Rother, B., Sosa, S., Kim, D., Kohler, L. P., Pierre, G., Kato, N., Debbich, M., Castrovillari, C., Sharifzoda, K. ve Heuvelen, E. V., Machado, F., Thevenot, C., Mitra, P. ve Fayad, D. (2022). Tackling the Global Food Crisis Impact, Policy Response, and the Role of the IMF. IMF Notes, 2022(004).
37. Sarıkovanlık, V., Koy, A., Akkaya, M., Yıldırım, H. H., Kantar, L. (2019). Finans Biliminde Ekonometri Uygulamaları, Ankara: Seçkin Yayıncılık.
38. Selek, M. D. (2022). Güneş Enerjisi, Kentleşme ve Karbon Emisyonu: Oecd Ülkeleri Örneği. Yüksek Lisans Tezi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
39. Sertgümeç, S., Usta, A. N., ve Özarpa, C. (2021). The Agricultural Waste Inventory on the Regional Basis in Turkey: Valuation of Agricultural Waste With Zero-Waste Concept in the Scope of Circular Economy. Environmental Research and Technology, 4(4), 377-385.
40. Sims, C. A. (1980). Macroeconomics and reality. Econometrica: journal of the Econometric Society, 1-48.
41. Shaari, M. S., Abidin, N. Z. ve Karim, Z. A. (2020). The Impact of Renewable Energy Consumption and Economic Growth on CO2 Emissions: New Evidence Using Panel ARDL Study of Selected Countries. International Journal of Energy Economics and Policy, 10(6), 617-623.
42. Taştan, B. ve Terzioğlu, K. (2021). Çevresel Bozulma: Parasal Aktarım Kanalları ve CO2 Emisyonu Environmental Degradation: Monetary Transmission Mechanism and CO2 Emission. Çevre Ekonomisi, 1, 329-333.
43. Toda, H. Y. ve Yamamoto, T. (1995). Statistical Inference in Vector Autoregressions With Possibly Integrated Processes. Journal of Econometrics, 66(1-2), 225-250.
44. Toprak, Z. (2003). Çevre Yönetimi ve Politikası. İzmir: Anadolu Matbaacılık.
45. Wanga, S., Lib, G., Fang, C. (2017). Urbanization, Economic Growth, Energy Consumption, and CO2 Emissions: Empirical Evidence from Countries with Different Income Levels. Renewable and Sustainable Energy Reviews, http://dx.doi.org/10.1016/j.rser.2017.06.025.
46. World Bank (2024). World Bank Open Data, Erişim adresi: https://data.worldbank.org/, Erişim tarihi: 15.09.2024.
47. Wright, L. A., Kemp, S. ve Williams, I. (2011). Carbon footprinting’: towards a universally accepted definition, Carbon Management, 2(1), 61-72.
48. Wu, X. ve Chen, G. Q. (2017). Global Primary Energy Use Associated with Production, Consumption and International Trade. Energy Policy, 111, 85-94.
49. Yeter, F., Eroğlu, İ., Kangal, N., ve Çoban, M. N. (2021). Ekonomik büyüme, enerji tüketimi ve çevresel bozulma ilişkisi: Türk Cumhuriyetleri üzerine panel veri analizi. Türk Dünyası Araştırmaları, 129(255), 405-432.
50. Yıldırım, S. (2019). Ansiklopedik Kent Sözlüğü. İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları.
51. Yıldız, B. ve Yıldız-Akbulut, G. (2024). CO2 Emisyonu, Hava Yolu Taşımacılığı, Yenilenebilir Enerji Tüketimi ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki: Beşli Grup (G5) Örneği. Alanya Akademik Bakış Dergisi, 8(1), 48-63.