ALLINGHAM SANDMO MODELİ BAĞLAMINDA TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE VERGİ DENETİM ORANLARININ TESPİT EDİLEN MATRAH FARKLILIKLARINA ETKİSİ: 1991-2022 DÖNEMİ

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 50, 1345 - 1363, 25.12.2025

İhsan Cemil Demir , Neslihan Çalışkan

https://doi.org/10.18493/kmusekad.1564556

Öz

Bu çalışmada 1991-2022 dönemi için Türkiye örnekleminde vergi denetimleri ile tespit edilen matrah farklılıkları, kişi başına düşen GSYH ve vergi denetim oranı arasındaki ilişki araştırılmıştır. Bu amaçla kurulan modelde bağımlı değişken olarak vergi denetimleri neticesinde tespit edilen matrah farklılıkları, bağımsız değişkenler olarak kişi başına düşen GSYH ve vergi denetim oranları kullanılmıştır. Uygulanan ARDL ve A-ARDL sınır testi yaklaşımlarından elde edilen bulgulara göre uzun dönemde vergi denetimleri ile tespit edilen matrah farklılıkları, kişi başına düşen GSYH ve vergi denetim oranı arasında eşbütünleşme ilişkisi bulunmaktadır. Kişi başına düşen GSYH %1 arttığında tespit edilen matrah farkı %2,5, denetim oranı %1 arttığında tespit edilen matrah farkı %0,72 artmaktadır. Bu sonuçlardan hareketle kişilerin gelirleri ve vergi denetim oranları arttıkça beyan dışı bırakılan gelirleri veya kaçırılan vergi miktarı artmaktadır. Dolayısıyla Türkiye örneklemi için 1991-2022 döneminde Allingham-Sandmo modelini destekler nitelikli bulgulara rastlanılmamıştır.

Anahtar Kelimeler

Allingham-Sandmo Modeli , Vergi Denetim Oranı , Matrah Farklılıkları , Kişi Başına Düşen GSYH , ARDL

THE EFFECT OF TAX AUDIT RATES ON TAX BASE DIFFERENCES IN THE TURKISH TAX SYSTEM IN THE CONTEXT OF ALLINGHAM SANDMO MODEL: 1991-2022 PERIOD

Öz

This study investigates the relationship between tax base differences detected by tax audits, GDP per capita and tax audit rates in Turkey for the period 1991-2022. In the model established for this purpose, tax base differences determined as a result of tax audits are used as the dependent variable, while GDP per capita and tax audit rates are used as independent variables. According to the findings obtained from the ARDL and A-ARDL bounds test approaches, there is a cointegration relationship between tax audits and tax base differences, GDP per capita and tax audit rate in the long run. When GDP per capita increases by 1%, the detected tax base difference increases by 2.5% and when the audit rate increases by 1%, the detected tax base difference increases by 0.72%. Based on these results, as the income of individuals and tax audit rates increase, the amount of undeclared income or evaded tax increases. Therefore, there are no finding that support the Allingham-Sandmo model for the period 1991-2022 for the Turkish sample.

Anahtar Kelimeler

Allingham-Sandmo Model , Tax Audit Rate , Tax Base Differences , GDP Per Capita , ARDL

Kaynakça

• Acar, İ. A. ve Merter, M. E. (2004). Türkiye’de 1990 Sonrası Dönemde Vergi Denetimi ve Vergi Denetiminde Etkinlik Sorunu. Maliye Dergisi, 5-27.
• Allingham, M. G. ve Sandmo, A. (1972). Income Tax Evasion: A Theoretical Analysis. Journal of Public Economics, 1, 323-338.
• Bahçe, A. B. ve Kundakçı, M. (2025). Vergi Cezalarının Caydırıcılığına Yönelik Bir Araştırma: Burdur İli Özelinde Cezaların Etkinliği. Dumlupınar Üniversitesi İİBF Dergisi, 15, 29-46.
• Beşel, F. (2017). Türkiye’de Vergi Denetiminin Ekonomik ve Hukuki Etkinliği. (Doktora tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Bişgin, A. (2023). Vergi Denetimi-Tahsilat Oranı İlişkisine Dair Nicel Bulgular. Mali Çözüm, 33(175), 155-174. D’Agosto, E., Manzo, M., Pisani, S., ve D’Arcangelo, F. M. (2017). The Effect of Audit Activity on Tax Declaration: Evidence on Small Businesses in Italy. Public Finance Review, 46(1), 29-57.
• Demirgil, B. ve Türkay, H. (2017). Türkiye’de Faiz Oranlarını Etkileyen Faktörler: Bir ARDL/Sınır Testi Uygulaması. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(3), 907-928.
• Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1979). Distribution of the Estimators for Autoregressive Time Series with a Unit Root. Journal of the American Statistical Association, 74(366a), 427-431.
• Ergen, Z. ve Kılınçkaya, L. (2014). Türkiye’de Vergi Denetim Sistemi ve Sistemin Aksaklıklarının Değerlendirilmesi. Sosyoekonomi, 1, 281-304.
• Gelir İdaresi Başkanlığı (2023). Faaliyet Raporları, https://www.gib.gov.tr/kurumsal/stratejik-yonetim/faaliyet-raporlari, (09.12.2023)
• Göksu, S. ve Balkı, A. (2023). ARDL ve NARDL Eşbütünleşme Analizleri: Adım Adım Eviews Uygulaması. Ankara: Serüven Yayınevi.
• Gujarati, D. N. (2004). Basic Econometrics. New York: McGraw-Hill Companies.
• Günay, H. F. (2005). Çeşitli Faktörler Işığında Türkiye’de Vergi Denetim Etkinliğinin İncelenmesi. The Journal of International Scientific Researches, 10(1), 101-117.
• Hazine ve Maliye Bakanlığı (2023). Faaliyet Raporları, https://www.hmb.gov.tr/faaliyet-raporu, (09.12.2023)
• Hazine ve Maliye Bakanlığı Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı (2023). Faaliyet Raporları, https://vdk.hmb.gov.tr/vdk-faaliyet-raporlari, (09.12.2023)
• Inegbedion, H., ve Okoye-uzu, C. (2024). Tax audit on tax revenue of SMEs in Nigeria. Humanitiesand Social Sciences Communications, 11(1), 1603.
• Koç, Ö.E. (2018). Vergi Denetiminin Vergiye Gönüllü Uyum Üzerindeki Etkisi. M. Taytak ve İ. Ciğerci (Ed.), Kamu Mali Yönetimi Kapsamında Mali Denetim Üzerine Seçme Konular içinde (ss. 267-290), Ankara: Savaş Yayınevi.
• Köstekçi, A. ve Sandalcı, U. (2020). Vergi Denetiminin Vergi Tahsilatına Etkisi: Türkiye İçin Bir Zaman Serisi Analizi. Turkish Studies. 15(8), 3609-3627.
• Lee, J. ve Strazicich, M. C. (2003). Minimum Lagrange Multiplier Unit Root Test with Two Structural Breaks. Review of Economics and Statistics, 85(4), 1082-1089.
• McNown, R., Sam, C. Y. ve Goh, S. K. (2018). Bootstrapping the Autoregressive Distributed Lag Test for Cointegration. Applied Economics, 50(13), 1509-1521.
• Merter, M.E. (2004). Türkiye’de Vergi Denetimi ve Vergi Denetiminde Etkinliğin Sağlanmasında Toplam Kalite Yönetimi. (Doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Narayan, P. K. (2005). The Saving and Investment Nexus for China: Evidence from Cointegration Tests. Applied Economics, 37(17), 1979-1990.
• Niu, Y. (2011). Tax audit impact on voluntary compliance. Journal of Economic and Social Measurement, 36, 237-251.
• Öncel, M., Kumrulu, A. ve Çağan, N. (2015). Vergi Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi.
• Pesaran, M. H., Shin, Y. ve Smith, R. J. (2001). Bounds Testing Approaches to the Analysis of Level Relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326.
• Phillips, P. C. B. ve Perron, P. (1988). Testing for a Unit Root in Time Series Regression. Biometrika, 75(2), 335-346.
• Prabowo, K.T., Izzadieny, F. ve Rizka, N.R. (2025). The Effect of Taxation System and Tax Audit on Tax Evasion. Jurnal Akuntansi AKUNESA,13(2), 183-190.
• Sam, C. Y., McNown, R. ve Goh, S. K. (2019). An Augmented Autoregressive Distributed Lag Bounds Test for Cointegration. Economic Modelling, 80, 130-141.
• Saruç, N.T. (2015). Vergi Uyumu: Teori ve Uygulama. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Savaşan, F. ve Odabaş, H. (2005). Türkiye’de Vergi Kayıp ve Kaçaklarının Nedenleri Üzerine Ampirik Bir Çalışma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 5(10), 1-28.
• Somuncu, A. (2014). Yaygın ve Yoğun Vergi Denetimi: Hukukî Yapı ve Uygulamanın Değerlendirilmesi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 43, 133-173.
• Spicer, M. W., & Thomas, J. E. (1982). Audit probabilities and the tax evasion decision: An experimental approach. Journal of Economic Psychology, 2, 241-245.
• Şanver, C. ve Oktar, S.A. (2013). Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Vergi Güvenlik Önlemleri ve Mükelleflerin Ba-Bs Bildirimlerine Bakışı Araştırması. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 1(3), 1-23.
• Şenyüz, D., Yüce, M. ve Geçek, A. (2021). Vergi Hukuku (Genel Hükümler). Bursa: Ekin Yayınevi.
• Tekin, F. ve Çelikkaya, A. (2022). Vergi Denetimi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Tosuner, M. ve Demir, İ.C. (2007). Toplumsal Bir Olgu Olarak Vergi Ahlakı. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(3), 1-20.
• World Bank (2023). World Bank Open Data, https://data.worldbank.org/, (11.12.2023)
• Yılmaz, H. A. (2020). Dış Ticaretin Türkiye’den Almanya’ya Giden Göçmenler Üzerindeki Etkisi: ARDL Sınır Testi Yaklaşımı, Journal of Economy Culture and Society, 62, 123-143.
• Zivot, E. ve Andrews, D. W. K. (2002). Further Evidence on The Great Crash, The Oil-Price Shock, and The Unit- Root Hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 20(1), 25-44.