The Kâr Form in the Ferahfezâ Makam: An Examination of Dede Efendi’s Musical Style

Öz

This study aims to examine the kâr composed by one of the prominent composers of classical Turkish music, Hammâmî-zâde İsmail Dede Efendi, in the Ferahfezâ makam from historical, aesthetic, and structural perspectives. Within the framework of Dede Efendi’s artistic identity shaped by Mevlevi training, the research emphasizes his individual creativity and distinctive style within traditional musical forms. The study is not limited to a single composition analysis; rather, it offers a comprehensive interpretation of the period’s aesthetic understanding through the structural components of classical form, the relationship between makam and usûl, the harmony between poetic text and melody, the use of terennüm, dramatic organization, and melodic construction. The study adopts a qualitative research design based on a descriptive analytical approach. The work is systematically evaluated in terms of form, structure, and content, and the arrangement of terennüm phrases, diversity of usûl patterns, makam transitions, and melodic contours are analyzed in detail. The findings reveal that Dede Efendi applied classical forms with technical mastery while simultaneously developing a highly aesthetic, innovative, and original style. The Ferahfezâ Kâr occupies a distinguished position in the classical Turkish music repertoire, both historically and artistically.

Anahtar Kelimeler

• Dede Efendi
• Ferahfezâ
• composition form
• form analysis
• personal style

FERAHFEZÂ MAKAMINDA KÂR FORMU: DEDE EFENDİ’NİN ÜSLÛBU ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, klasik Türk mûsikîsinin önemli bestekârlarından Hammâmî-zâde İsmail Dede Efendi’nin Ferahfezâ makamında bestelediği kâr formundaki eserini tarihsel, estetik ve biçimsel yönleriyle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Mevlevî terbiyesiyle şekillenen Dede Efendi’nin sanatsal kimliği bağlamında, geleneksel mûsikî formlarındaki bireysel yaratıcılık gücü ve özgün üslûbu ön plana çıkarılmaktadır. Çalışma, yalnızca belirli bir eser analizi ile sınırlı kalmayıp; klasik formun yapısal bileşenleri, makam ve usûl ilişkisi, güfte-melodi uyumu, terennüm kullanımı, dramatik yapı ve melodik kurgunun detayları üzerinden dönemin estetik anlayışını anlamaya yönelik kapsamlı bir çözümleme sunmaktadır. Yöntem olarak nitel araştırma desenine dayalı betimsel analiz yaklaşımı benimsenmiştir. Eser; form, yapı ve içerik bakımından sistematik olarak ele alınmış, terennüm cümlelerinin düzeni, usûl çeşitliliği, makam geçkileri ve melodik kıvrımlar ayrıntılı şekilde analiz edilmiştir. İnceleme, Dede Efendi’nin klasik formları teknik ustalıkla uygularken aynı zamanda yüksek estetik duyarlılık, yenilikçilik ve özgünlük sergileyen bir üslûp geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Ferahfezâ Kâr’ı, klasik Türk mûsikîsi repertuvarında hem tarihî hem sanatsal açıdan seçkin bir yere sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Dede Efendi
• Ferahfezâ
• kâr formu
• form analizi
• kişisel üslûp

Kaynakça

1. Aksüt, S. (1993). Türk mûsikîsinin 100 bestekârı. İnkılâp Kitabevi. google scholar
2. Arslan, F. (2020). İslâm medeniyetinde mûsikî islam medeniyeti tarihi. Eyüp Baş (Ed.), 371-394. Grafiker Yayınları. google scholar
3. Ayvazoğlu, B. (1999). Dede. Mûsikî Mecmuası 1, 57-61. google scholar
4. Çıpan, M. & Karaman, S. (2010). Dede Efendi’nin yürük semâîlerinin usûl-arûz vezni ilişkisi yönünden incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (28), 485-522. google scholar
5. Çırak, C. & Tutu, S. B. (2020). İsmail Dede Efendi ekolünde usta-çırak (hoca-öğrenci) ilişkileri. Eurasian Journal of Music and Dance, (17), 159-174. google scholar
6. Ergur, A. (2024). Yeni bir dünyanın eşiğinde öncü figür olarak Dede Efendi. Sosyoloji Dergisi (48), 215-229. https://doi.org/10.59572/sosder.1537315google scholar
7. Feyzioğlu, N. (2017), Türk mûsikîsinin modernleşmesi bağlamında Hammamîzâde İsmail Dede Efendi ve Ferahfezâ makamı. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 625-646. google scholar
8. Gargun, A. & Karaman, S. (2012). Dede Efendi, Zekâî Dede ve Dellâlzâde’nin beste formunda, zencîr usûlündeki eserlerinin usûl-arûz vezni yönünden incelenmesi, Türkiyat Araştırmaları Dergisi (32), 351-383. google scholar

9. İnal, M. K. (1958). Hoş sadâ. İş Bankası Yayınları. google scholar
10. İnan, K. & Feyzioğlu, N. (2023). Hamamîzâde İsmail Dede Efendi’nin eserlerinde sus (es) kullanma tercihleri ve buna etki eden faktörler. Ayalgu Disiplinlerarası Türk Mûsikîsi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 10-27. google scholar
11. Kaplan, M. (1978). Türk kültürü ve Dede Efendi’nin 200. Yılı. Milliyet Gazetesi, İstanbul. google scholar
12. Kılınçarslan, H. (2006). Dede Efendi’nin Hüzzam Mevlevî Ayîninin makam, usûl ve ezgisel yönden incelenmesi. (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ google scholar google scholar
13. Özalp, N. (2000). Türk mûsikîsi tarihi, C. I. MEB Yayınları. google scholar
14. Öztuna, Y. (1990). Büyük Türk mûsikîsi ansiklopedisi I. Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
15. Salgar, M. F. (2004). Ölümünün yüzellinci yılında Dede Efendi hayatı-sanatı-eserleri. Ötüken Yayınları. google scholar
16. Salgar, M. F. (2005). 50 Türk müziği bestekârı. Ötüken Neşriyat A.Ş. google scholar
17. Şenduran, F. M. (2022). Türk mûsikîsi kâr formuna bir bakış ve Abdülkâdir Merâgî’nin kârları. İnönü Üniversitesi Kültür Ve Sanat Dergisi, 8(2), 57-78. https://doi.org/10.22252/ijca.1203020 google scholar
18. Tanpınar, A. H. (1996). Yaşadığım Gibi, (Haz. Prof. Dr. Birol Emin). Dergâh Yayınları. google scholar
19. Tanrıkorur, C. (1998). Müzik kimliğimiz üzerine düşünceler. Ötüken Neşriyat A.Ş. google scholar
20. Tuncel, E. (2025). Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi’nin Sultânîyegâh eserlerinde Nihâvend-i Kebîr kullanımının tahlili. Yegah Müzikoloji Dergisi, 8(2), 902-923. https://doi.org/10.51576/ymd.1683595 google scholar
21. Urhan, Ö. Z. (2022). Görme engellilerin Türk müziği çalgı eğitiminde meşk yöntemi. F. Çalışandemir & H. Mertol (Ed.), Eğitim bilimleri ve sosyal bilimlerde multidisipliner araştırmalar kitabı içinde (Bölüm 16, s. 337–349). Vizetek Yayınları. google scholar
22. Üngör, E. R. (1966). Dede Efendi’nin şâirliği ve hâttatlığı, Hayat Tarih Mecmuası, 1(4), İstanbul. google scholar
23. Yavaşça, A. (2002). Türk mûsikîsinde kompozisyon ve beste biçimleri. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı. google scholar
24. Yavaşça, A. (2006). Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi. Kubbealtı Akademi Mecmuası (1), İstanbul. google scholar
25. Yektâ, R. (1925). Esatîz-i Elhân, Dede Efendi, III. Cüz. Evkaf-ı İslâmiye Matbaası. google scholar
26. Yektâ, R. (2000). Esâtiz-i Elhân (Yayına Hazırlayan: Nuri Akbayar). Pan Yayıncılık. google scholar
27. Yüksel, H. İ. (2001). Râuf Yektâ Bey’in ‘Esâtîz-i Elhân’ adlı eseri ve incelenmesi. (Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ google scholargoogle scholar
28. Zeteroğlu, E. (2023). Zaharya ve Dede Efendi eserlerinin yapay zekâ algoritmaları ile karşılaştırılması. Eğitim Yayınevi. google scholar