A Look at the Semahs of Çubuk / Şabanözü Centered Alevi Ocaks

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 540 - 559, 31.12.2025

Armağan Coşkun

https://doi.org/10.26650/CONS2025-1802592

https://izlik.org/JA54NH35UE

Öz

The aim of this study is to contribute to the belief heritage of Alevi ocaks in the Çubuk / Şabanözü region, where an authentic form of Alevism is practiced (Ocak of Seyyid Shah Kalender Veli, Ocak of Seyyid Hacı Ali Turabi, Ocak of Seyyid Cibali Sultan, Ocak of Seyyid Hacı Muradi, Ocak of Seyyid Mehmet Abdal), by revealing the defining characteristics of the semahs performed during the cem rituals associated with these ocaks. In Alevism, according to the concept of “yol bir sürek binbir” (“the path is one, the form a thousand and one”), practices vary among ocaks, regions, and even neighbouring villages, while also being shaped by contemporary processes of change and transformation. Today, factors such as migration, popular culture, cultural erosion, digitalization, and the influence of written and electronic cultural media also affect the area where the Alevi ocaks based in Çubuk / Şabanözü are active. The musical practices and the religious musical repertoire of cem rituals associated with Çubuk / Şabanözü based ocaks, along with forms of religious musical expression as repertoire components, hold a distinctive position within Anatolian Alevism. Although the text-centered studies conducted thus far are important, it is also crucial to record the components of the cem repertoire, namely the âşık / zâkir repertoire, especially the semahs, or in other words, the religious musical expression styles / forms in the context of the performance environment specific to the ocaks, to subject them to melody notation and movement notation as well as to examine them in terms of content, function and literary aspect. For the interpretability of the semahs across Anatolia, it is necessary to study the semahs from the aforementioned point and to conduct comparative evaluations among different ocaks. In contrast to cem rituals that have become standardized and superficial in urban settings, and accordingly all the structural components of the cem such as semahs, the semahs that have largely preserved their originality within the oral culture should be rapidly recorded and examined. It is important to compare the authentic religious musical performances of Alevism, especially the semahs, rooted in the institution of ocak, in terms of similarities and differences among ocaks, and to situate them within the local musical traditions of Anatolia by revealing their characteristic and descriptive features in the context of theory and performance. To reveal the defining characteristics of the semahs specific to the region as a whole, this study first establishes a conceptual framework on Alevism-Bektashism and semahs in the context of the cem rituals. On this basis, the second stage was built by examining the aforementioned semahs in terms of performance environment, performance order, content and function, literary structure, musical structure, and movement structure. The study is based on the fieldwork recordings and guided observation data collected in the villages of Dağkalfat, Çapar, Kutluşar, and Çit (Avdula), and evaluates previous studies on the region within a theoretical framework.

Anahtar Kelimeler

Çubuk / Şabanözü Based Alevi Ocaks , Cem , Forms of Religious Musical Expression , Semah , Defining Characteristics of Semahs

Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocakları Semahlarına Bakış

https://izlik.org/JA54NH35UE

Öz

Bu çalışmanın amacı; özgün Aleviliğin yaşandığı Çubuk / Şabanözü merkezli Alevi ocaklarının (Seyyid Şah Kalender Veli Ocağı, Seyyid Hacı Ali Turabi Ocağı, Seyyid Cibâli Sultan Ocağı, Seyyid Hacı Muradi Veli Ocağı, Seyyid Mehmet Abdal Ocağı) etkin olduğu alandaki cemlerde dönülen semahların tanımlayıcı özelliklerini ortaya çıkararak ocakların inançsal mirasına katkı sunmaktır. Zira Alevilikte “yol bir sürek binbir” anlayışına göre ocaklara, yörelere hatta birbirine yakın olan köyden köye uygulamalar farklılık göstermekle birlikte günümüzde yaşanan değişim ve dönüşümden nasibini almaktadır. Günümüzde göç, popüler kültür etkisi, kültürel bozulma, dijitalleşme, yazılı ve elektronik kültür ortamı etkisi vb. sebepler Çubuk / Şabanözü merkezli Alevi ocaklarının etkin olduğu alanı da etkilemektedir. Çubuk / Şabanözü merkezli ocak cemlerindeki müzik pratikleri ve dinî müzik repertuvarı ile repertuvar bileşenleri olarak dinî müzikal anlatım biçimleri / formları Anadolu Aleviliğinin özel bir yerinde durmaktadır. Genellikle bugüne kadar yapılmış metin merkezli çalışmalar önem arzetmekle birlikte semahlar başta olmak üzere cem repertuvarı- âşık / zâkir repertuvarı bileşenleri bir başka deyişle dinî müzikal anlatım biçimleri / dinî müzik formları ocaklara özgü olarak icra ortamı bağlamında kaydedilerek ezgi notasyonu ile hareket notasyonuna tâbi tutulup içerik, işlev ve edebi yönden incelenmesi önem arz etmektedir. Anadolu’nun genelinde semahların okunabilirliği için semahların zikredilen nokta itibariyle çalışılması ve paralelinde ocaklararası mukayeseli değerlendirmelerin yapılması gereklidir. Kent ortamında tek tipleşen yüzeyselleşen cemler ve dolayısıyla semahlar gibi tüm cem yapı bileşenleri dışında sözlü kültür ortamındaki varlığını ve özgünlüğünü büyük ölçüde sürdüren semahlar hızlı bir şekilde kayıt altına alınarak incelenmelidir. Ocak kurumu üzerinde temellenen Aleviliğin semahlar başta olmak üzere özgün dinî müzik icralarını; ocaklar bağlamında benzerlik / farklılık ekseninde mukayesesi, teorik ve performans / icra bağlamında ise karakteristik ve tanımlayıcı özelliklerini ortaya çıkararak Anadolu yerel müzik gelenekleri içinde konumlandırmak önem arz etmektedir. Alana özgü olan semahların tanımlayıcı özelliklerini bir bütün halinde ortaya koymak için birinci aşamada Alevilik-Bektaşilik ve cemler bağlamında semahlar üzerinde bir çerçeve oluşturularak zemin hazırlanmıştır; zikredilen semahlar icra ortamı, icra düzeni, içerik işlev, edebî kuruluş, müzikâl kuruluş ve hareket kuruluşu yönünden incelenerek ikinci aşama inşa edilmiştir. Çalışma; Dağkalfat köyü, Çapar, Kutluşar köyü, Çit (Avdula) köyünde tarafımızdan yapılan alan araştırma kayıtları ile yönlendirilmiş gözlem verileri üzerinde şekillenmiş olup alan üzerinde daha önce yapılmış çalışmalar nazari bağlamda değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocakları , Cem , Dinî Müzik Anlatım Biçimleri / Formları , Semahlar , Semahların Tanımlayıcı Özellikleri

Kaynakça

• And, M. (1974). Oyun ve Bügü. İstanbul. google scholar
• Aytekin, S. (2001). Buyruk. Ayyıldız Yayınları. google scholar
• Barkan, Ö. Lütfi. (1942). İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeleri. Vakıflar Dergisi, II, 285-286. google scholar
• Birdoğan, N. (2013). Anadolu’nun Gizli Kültürü Alevilik. Kaynak Yayınları. google scholar
• Birge, J. K. (1991). Bektaşilik Tarihi (R. Çamuroğlu, Çev.). Ant Yayınları. google scholar
• Bozkurt, F. (1973). Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul. google scholar
• Bozkurt, F. (1995). Semahlar. İstanbul. google scholar
• Coşkun Elçi, A. (1998). Alevi Bektaşi Törenleri ve Semahlar. [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Ankara. google scholar
• Coşkun Elçi, A. (2007). Cemde Âşık ile Müziğin Yeri ve Önemi. Somut Olmayan Kültürel Miras – Yaşayan Âşık Sanatı Uluslararası Sempozyum Bildirileri. (s. 127- 170). Gazi Üniversitesi Türk Halk Bilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi. google scholar
• Coşkun Elçi, A. (2017). Anadolu Aleviliğinde Cem Aşıklığı / Zakirliği – (Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocaklarındaki Cem Aşıklığı / Zakirliği Örneği İle). Gazi Kitabevi. google scholar
• Coşkun Elçi A, (2018). Karadeniz Aleviliğinde Semah (Güvenç Abdal Ocağı Örneği ile). III. Uluslararası Müzik ve Dans Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri. (17-32), Trabzon. google scholar
• Doğan, İ. (1995). Alevilik – Bektaşilik. Cem Dergisi. 54. 20-21. google scholar
• Duygulu, M. (1997). Alevi – Bektaşi Müziğinde Deyişler. İstanbul. google scholar
• Erol, A. (2005). Değişen Koşullarda Alevi Müziği. Alevi -Bektaşi Müzik Kültürü Sempozyumu Bildirileri. s. 60-74. Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Genel Merkezi. Ankara google scholar
• Eröz, M. (1990). Türkiye’de Alevilik Bektaşilik. Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
• Eröz, M. (1992). Eski Türk Dini ve Alevilik. İstanbul. google scholar
• Erseven, İ. C. (1990). Aleviler’de Semah. İstanbul. google scholar
• Esin, E. (1974). Sema. Türk Edebiyatı Dergisi. (Kasım), 12. google scholar
• Fığlalı, E. R. (1996). Türkiye’de Alevilik- Bektaşilik. Ankara. google scholar
• Gölpınarlı, A. (1941). Yunus ile Âşık Paşa. İstanbul. google scholar
• Gölpınarlı, A. (1958). Menakıb-ı Hünkar Hacı Bektaş Veli. İstanbul. google scholar
• Gökyay, O. Ş. (1973). Dedem Korkut’un Kitabı. İstanbul. google scholar
• Güray, C. (2019). Çubuk Ve Şabanözü Bölgeleri Alevi Köylerindeki Cem Geleneklerine Müzikal Açıdan Bir Bakış. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (89), 97- 118 google scholar
• Güzel, A. (1983). Bektaşilik ve Bektaşi Şiiri. Şükrü Elçin Armağanı. (86). Hacettepe Üniversitesi. google scholar
• Güzel, A. (1989). Tekke Şiiri. Türk Dili-Türk Şiiri Özel Sayısı, III, 287. google scholar
• Kalenderoğlu, S. & Güray, C. (2019). Miraç Kavramının Alevi Sözlü Kültürü Açısından İncelenmesi: Çubuk-Şabanözü Örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (92), 143-170. google scholar
• Kaşgarlı, M. (1985). Divan-ı Lugat-it Türk. (B. Atalay, Çev.), Ankara. google scholar
• Korkmaz, E. (1994). Ansiklopedik Alevilik-Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul. google scholar
• Kökel, C. & Ersal, M. (2008). Çankırı İli Alevi Köyleri Hakkında. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (48), 13-55. google scholar
• Köprülü, F. (1946). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara. google scholar
• Melıkoff, Ir. (1993). Uyur İdik Uyardılar. (T. Alptekin Çev.). Cem Yayınları. google scholar
• Noyan, B. (1971). Bektaşilikte Musiki ve Sima 1-13. Musiki ve Nota. XIX (Mayıs), 1609. google scholar
• Ocak, A. Yaşar. (1983). Bektaşi Menâkıbnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri. İstanbul. google scholar
• Ögel, B. (1980). Türk Kültür Tarihine Giriş (Cilt 1-12). Ankara. google scholar
• Önder, A.T. (2007). Türkiye’nin Etnik Yapısı. Ankara. google scholar
• Özdemir, U. U. (2016). Kimlik, Ritüel, Müzik İcrası: İstanbul Cemevlerinde Zakirlik Hizmeti. Kolektif Kitap Yayınevi. google scholar
• Öztürk, O. M. (2005). Anadolu Semah Müziklerinin Başlıca Özellikleri Üzerine Gözlemler. Alevi -Bektaşi Müzik Kültürü Sempozyumu Bildirileri. s. 8-30. Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Genel Merkezi. Ankara. google scholar
• Salcı, V. L. (1941). Gizli Türk Dini Oyunları. İstanbul. google scholar
• Türkdoğan, O. (1995). Alevi-Bektaşi Kimliği. İstanbul. google scholar
• Yaltkaya, Ş. (1934). Mevlana’da Türkçe Kelimeler ve Türkçe Şiirler. Türksat IV, 162. google scholar
• Yaman, A. (2011). Alevilikte Ocak Kavramı: Anlam ve Tarihsel Arka Planı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (60), 17-43 google scholar
• Yönetken, H. B. (1966). Derleme Notları I – II. İstanbul. google scholar
• Zelyut, R. (1990). Öz Kaynaklarına Göre Alevilik. İstanbul. google scholar