OBLIGATION TO ENDURE AND AUTHORITY TO USE FORCE IN THE CONTEXT OF THE INVESTIGATION OF PATERNITY IN CRIMINAL LAW AND PRIVATE LAW

Öz

In criminal law, the investigation of a child’s paternity is regulated within the framework of the provisions of Criminal Procedure Code No. 5271 regarding the physical examination and taking samples from the body. In this regard, the relevant provisions are also set forth in the Regulation on Physical Examination, Genetic Examinations and Determination of Physical Identity in Criminal Procedure. On the other hand, ın private law, the investigation of paternity is addressed within the scope of the relevant provisions of Turkish Civil Code No. 4721 and The Civil Procedure Code No. 6100. Examining and comparing the regulations concerning the investigation of paternity is important for the protection of individuals’ fundamental rights and freedoms in the application of procedures that constitute an intervention in physical integrity. In the context of the investigation of paternity in criminal law and private law, a obligation to endure is envisaged for the parties concerned, and the authority to use force is resorted to for the purpose of fulfilling this duty. However, the scope and limits of the obligation to endure and the authority to use force appear differently in criminal law and private law. Within this framework, this article provides general information on physical examination and taking samples from the body, and explanations are given regarding the scope and limits of the obligation to endure and the authority to use force in the context of investigating paternity from the perspectives of criminal law and private law. Subsequently, the differences between the regulations are highlighted, problems are identified accordingly, and solution proposals are presented.

Anahtar Kelimeler

• criminal law
• obligation to endure
• private law
• paternity
• authority to use force

CEZA HUKUKUNDA VE ÖZEL HUKUKTA SOYBAĞININ ARAŞTIRILMASI BAĞLAMINDA KATLANMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ VE ZOR KULLANMA YETKİSİ

Öz

Ceza hukukunda çocuğun soybağının araştırılması, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun beden muayenesine ve vücuttan örnek alınmasına ilişkin hükümleri çerçevesinde düzenlenmektedir. Bu konuda, Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti Hakkında Yönetmelik’te de ilgili hükümler bulunmaktadır. Özel hukukta ise soybağının araştırılması, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki ilgili hükümler kapsamında ele alınmaktadır. Soybağının araştırılmasına ilişkin düzenlemelerin incelenmesi ve karşılaştırılması, vücut bütünlüğüne müdahale teşkil eden işlemlerin uygulanmasında kişilerin temel hak ve özgürlüklerinin korunması açısından önem arz etmektedir. Ceza hukukunda ve özel hukukta soybağının araştırılması bağlamında ilgililer bakımından katlanma yükümlülüğü öngörülmekte ve yükümlülüğün yerine getirilmesi amacıyla zor kullanma yetkisine başvurulmaktadır. Ancak katlanma yükümlülüğünün ve zor kullanma yetkisinin kapsamı ve sınırları, ceza hukukunda ve özel hukukta farklı şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Bu kapsamda bu makalede, beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması hakkında genel bilgilere yer verilmiş, ceza hukuku ve özel hukuk boyutuyla soybağının araştırılması bağlamında katlanma yükümlülüğünün ve zor kullanma yetkisinin kapsamı ve sınırları hakkında açıklamalar yapılmıştır. Ardından düzenlemeler arasındaki farklılıklar ortaya konulmuş, bu doğrultuda sorunlar tespit edilmiş ve çözüm önerileri getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ceza hukuku
• katlanma yükümlülüğü
• özel hukuk
• soybağı
• zor kullanma yetkisi

Kaynakça

1. ACABEY, Mehmet Beşir, Soybağı, Güncel Hukuk Yayınları, İzmir, 2002.
2. ADAR ÖZDEMİR, Çiğdem, Nemo Tenetur İlkesi Bağlamında Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2020.
3. AKBIYIK, Cem / AYDIN, Gülşah Sinem, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu M. 292 Uyarınca Kişilerden Soybağı Tespiti Amacıyla Zor Kullanılarak Kan veya Doku Alınmasının Kişilik Hakkını İhlal Edip Etmediği Sorunu’, İstanbul Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 1, Yıl: 2014, ss. 7-31.
4. AKBULUT, Berrin, ‘Dış Beden Muayenesi’, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Sayı: 27, Yıl: 2016, ss. 83-124.
5. AKCAN, Recep, ‘Medenî Usul Hukukundaki Özel Hüküm Sebeplerinin Bir Örneği Olarak İnsan Vücudunun Muayenesi ve Kişilerden Zorla Kan Alınması (Yeni Bir Hüküm Olan Medenî Kanun madde 284 Üzerine İnceleme)’, Prof. Dr. Turgut Kalpsüz’e Armağan, Ankara, 2003, ss. 887-934.
6. AKSOY DURSUN, Sanem, ‘Soybağının Belirlenmesi Bakımından MK m. 284 ve HMK m. 292’nin Değerlendirilmesi’, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kazancı Hakemli Hukuk Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 95-96, Yıl: 2012, ss. 109-124.
7. AKSOY İPEKÇİOĞLU, Pervin, ‘Ceza Muhakemesi Hukukunda Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alma’, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: 70, Sayı: 1, Yıl: 2012, ss. 19-38.
8. AKSOY İPEKÇİOĞLU, Pervin, ‘Vücuttan Örnek Alma İşleminin Hukuki Niteliği ve Anayasaya Uygunluğu’, Prof. Dr. Nur Centel’e Armağan, Marmara Üniversi- tesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt: 19, Sayı: 2, Yıl: 2013, ss. 1157-1176.

9. ALAN, Esra, ‘Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması’, Uğur Alacakaptan’a Armağan Cilt I, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İs- tanbul, 2008, ss. 45-58.
10. ALANGOYA, H. Yavuz / YILDIRIM, M. Kâmil / DEREN YILDIRIM, Nevhis, Medenî Usul Hukuku Esasları, 8. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2011.
11. ALBAYRAK, Zeynep, ‘Medeni Yargıda İnsan Bedeni Üzerinde İnceleme’, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 33, Yıl: 2018, ss. 721-751.
12. ARAS, Bahattin, ‘Türk Hukukunda Babalık Davası ve İspat Yöntemleri’, Terazi Hukuk Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 27, Yıl: 2008, ss. 15-36.
13. ATALI, Murat / ERMENEK, İbrahim / ERDOĞAN, Ersin, Medenî Usûl Hukuku, 7. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara, 2024.
14. AYDIN, Kemal / ÇELİK, Seydi, ‘Ceza Muhakemesi Hukukunda Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması’, Balıkesir Üniversitesi Hukuk Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 1, Yıl: 2024, ss. 25-53.
15. AYGÖRMEZ, Gülsün Ayhan, Ceza Muhakemesi Hukukunda Vücut Bütünlüğüne Yönelik Koruma Tedbirleri, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2022.
16. AYGÜN, Aydın, ‘Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alma’, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sayı: 8, Yıl: 2016, ss. 49-73.
17. BAĞDATLI, Selahattin, Hukuk Sözlüğü, 1. Baskı, Der Yayınları, İstanbul, 1997.
18. BATUR, Necat, ‘Ceza Yargılamasında Moleküler Genetik İnceleme’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı: 126, Yıl: 2016, ss. 69-94.
19. BAYGIN, Cem, ‘Kan Bağına Dayanan Soybağı’, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 1-4, Yıl: 2002, ss. 255-284.
20. BUDAK, Ali Cem, ‘Türk Medeni Usul Hukukunda Tıbbi Deliller’, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 2, Yıl: 2006, ss. 337-356.
21. BÜKEN, Erhan, ‘Adli Tıpta Genetik Araştırmalar’, İKU (İyi Klinik Uygulamalar) Dergisi, Sayı: 22, Yıl: 2009, ss. 33-42.
22. CENTEL, Nur / ZAFER, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, 22. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2024.
23. DEMİR, Abdullah, Hukukî Terimler Sözlüğü, 1. Baskı, Astana Yayınları, Ankara, 2017.
24. DOĞAN, Recep, ‘Ceza Muhakemesi Hukukunda Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alma’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı: 142, Yıl: 2019, ss. 93-132.
25. DURAL, Mustafa / ÖĞÜZ, Tufan / GÜMÜŞ, Mustafa Alper, Türk Özel Hukuku Cilt 3: Aile Hukuku, 20. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul, 2025.
26. DURSUN, Gizem, ‘Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması ve Konuya İlişkin AİHM Kararlarının İncelenmesi’, Prof. Dr. Şeref Ertaş’a Armağan, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 19, Özel Sayı, Yıl: 2017, ss. 2955-2996.
27. DÜLGER, Murat Volkan / TAŞKIN, Şaban Cankat, Ceza Muhakemesi Hukuku, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
28. EGE, Önder, ‘Medeni Usul Hukukunda Soybağı Tespiti İçin İnceleme Yapılması ve Gizli Babalık Testleri Olgusu’, Terazi Hukuk Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 100, Yıl: 2014, ss. 245-254.
29. EREM, Faruk, Diyalektik Açısından Ceza Yargılaması Hukuku, 6. Baskı, Işın Yayın- ları, Ankara, 1986.
30. ERGÜL, Ergin, ‘Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alın- ması’, Adalet Dergisi, Sayı: 28, Yıl: 2007, ss. 45-54.
31. ERGÜNE, Elif, Ceza Muhakemesi Hukukunda Suçlu Sayılmama Hakkı, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2024.
32. ERTEN, Rıfat / ACIR, Birsen / TAŞVEREN, Sema, ‘Gen (DNA) Testinin İspat Hukuku Açısından Değerlendirilmesi’, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergi- si, Cilt: 45, Sayı: 1, Yıl: 1996, ss. 573-588.
33. ERTUĞRUL, Hüseyin, ‘Ceza Muhakemesinde Katlanma Yükümlülüğü’, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 1-2, Yıl: 2008, ss. 687-699.
34. FEYZİOĞLU, Feyzi Necmeddin, Aile Hukuku, 3. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1986.
35. GÖKCEN, Ahmet / ALŞAHİN, M. Emin / ÇAKIR, Kerim, Ceza Muhakemesi Hukuku, 8. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
36. GÖKTÜRK, Neslihan, Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat (CMK m. 141-144), 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
37. GÖRGÜN, Şanal / BÖRÜ, Levent / KODAKOĞLU, Mehmet, Medenî Usul Huku- ku, 13. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2024.
38. GÜLSOY, M. Tevfik / KÖK, A. Nezih, ‘Tıbbi Müdahale Yoluyla Delil Elde Etme’, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 1-2, Yıl: 2005, ss. 1-21.
39. GÜNGÖR, Devrim / BAKŞİ, Okan, ‘Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Be- denden Örnek Alınması ve Genetik İncelemeler’, Adli Bilimler Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 3, Yıl: 2009, ss. 63-71.
40. HAKERİ, Hakan, Genel Hükümler ve Ceza Muhakemesi Kanunu Hükümlerine Göre Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat, 3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
41. İNCİ, Z. Özen, ‘Şüpheli ve Sanığa Rağmen Bir Ceza Muhakemesi Hukuku mu? Şüpheli ve Sanığın Ceza Muhakemesi İşlemlerine Katlanma Yükümlülüğü ve Bu Yükümlülüğün Sınırları Hakkında Düşünceler’, Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 7, Sayı: 2, Yıl: 2017, ss. 119-168.
42. KAPLAN, Mahmut / AYDIN, Özgür, ‘Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması’, Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 3, Yıl: 2016, ss. 113-133.
43. KARAHAN, Abdurrahman Burak, Türk Hukuku’nda Nemo Tenetur İlkesi, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2025.
44. KARAKEHYA, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 6. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
45. KAZAKER, Gözde, ‘Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması’, Ceza Hukuku Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 31, Yıl: 2016, ss. 173-201.
46. KIZILARSLAN, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukukunda Vücudun Muayenesi ve Ör- nek Alma, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2007, https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp, (erişim tarihi: 17.02.2026).
47. KONURALP, Orhan Emre, ‘Kişilerden Kan ve Doku Örneği Alınmasına İlişkin Olarak Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 292’nci Maddesi Karşısında Türk Medenî Kanunu’nun 284’üncü Maddesinin Durumu’, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 69, Sayı: 4, Yıl: 2020, ss. 1609-1640.
48. KUNTER, Nurullah / YENİSEY, Feridun / NUHOĞLU, Ayşe, Muhakeme Huku- ku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2010.
49. KUNTER, Nurullah, Ceza Muhakemesi Hukuku, 9. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 1989.
50. KURU, Baki / AYDIN, Burak, Medeni Usul Hukuku El Kitabı Cilt 1, 4. Baskı, Yet- kin Yayınları, Ankara, 2025.
51. MAHMUTOĞLU, Fatih Selami, ‘Beden Muayenesi’, Fasikül Hukuk Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 7, Yıl: 2010, ss. 25-28.
52. MEMİŞ, Tekin / YILDIRIM, Mustafa Fadıl, ‘Soybağının Belirlenmesinde Gen Ana- lizlerinin Kullanılması ve Yarattığı Hukuki Sorunlar’, Erzincan Binalı Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 1-2, Yıl: 2004, ss. 283-306. NUHOĞLU, Ayşe, ‘Beden Muayenesi’, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Der- gisi, Cilt: 3, Sayı: 2, Yıl: 2006, ss. 323-336.
53. OĞUZMAN, Kemal / DURAL, Mustafa, Aile Hukuku, 2. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1998.
54. ÖNDER, Ayhan, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu ve İlgili Bazı Mevzuat - Özet Ceza Muhakemesi Hukuku, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1992.
55. ÖZBEK, Veli Özer / DOĞAN, Koray / BACAKSIZ, Pınar, Ceza Muhakemesi Hukuku, 17. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
56. ÖZBİLEN, Arif Barış, ‘Vücut Bütünlüğüne Yönelik Müdahalelerin Hukuka Uygunluğu Bakımından Rızanın Aranmadığı Hâller’, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sos- yal Bilimler Dergisi, Sayı: 24, Yıl: 2013, ss. 99-124.
57. ÖZEN, Mustafa, Öğreti ve Uygulama Işığında Ceza Muhakemesi Hukuku, 7. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2025.
58. ÖZGENÇ, İzzet, ‘Beden Muayenesi, Vücuttan Biyolojik Örnek Alma, Moleküler Genetik İnceleme ve DNA Verilerinin Muhafazası İşlemleriyle İlgili Rıza ve Yet- ki Sorunları Üzerine Hukuki Değerlendirmeler’, Ankara Hacı Bayram Veli Üni- versitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 24, Sayı: 3, Yıl: 2020, ss. 233-264.
59. ÖZTÜRK, Bahri / TEZCAN, Durmuş / ERDEM, Mustafa Ruhan / ALAN, Esra / SIRMA GEZER, Özge / SAYGILAR, Yasemin F. / ÖZAYDIN, Özdem / ERDEN TÜTÜNCÜ, Efser / TOK, Mehmet Can, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
60. PEKCANITEZ, Hakan / ATALAY, Oğuz / ÖZEKES, Muhammet, Medenî Usûl Hukuku: Ders Kitabı, 13. Bası, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2025.
61. SARSIKOĞLU, Şenel, ‘Türk Ceza Muhakemesi Hukuku’nda Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması’, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 2, Yıl: 2013, ss. 693-722.
62. SEROZAN, Rona, Çocuk Hukuku, 3. Bası, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2017.
63. SOYASLAN, Doğan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 8. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2020.
64. ŞAFAK, Ali, Ansiklopedik Hukuk Sözlüğü, 4. Baskı, Selim Kitabevi, Ankara, 2002.
65. ŞAHİN, Cumhur / GÖKTÜRK, Neslihan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 15. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
66. ŞENER, Esat, Açıklamalı - Madde Atıflı Hukuk Sözlüğü, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2001.
67. TANRIVER, Süha, Medenî Usûl Hukuku Cilt 1: Temel Kavramlar ve İlk Derece Yargılaması, 6. Bası, Yetkin Yayınları, Ankara, 2024.
68. TEKİNAY, Selâhattin Sulhi, Türk Aile Hukuku, 7. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1990.
69. TOROSLU, Nevzat / FEYZİOĞLU, Metin, Ceza Muhakemesi Hukuku, 22. Baskı, Savaş Yayınevi, Ankara, 2023.
70. TURHAN, Faruk, “Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi ve Tıp Hukuku (Özel- likle AİHM Kararları Işığında Şüpheli veya Sanığın Zorla Muayenesi Konusunun Değerlendirilmesi)”, V. Türk-Alman Tıp Hukuku Sempozyumu-Tıp Ceza Hukukunun Güncel Sorunları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2008, ss. 1025-1075.
71. TÜZÜNER, Özlem, ‘Soybağının Tespiti Davasında Genetik Analize İlişkin Hükümlerin Değerlendirilmesi’, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 62, Sayı: 4, Yıl: 2013, ss. 1139-1166.
72. USAL, Osman Ali, ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi’nin 11.7.2006 Tarih ve 54810/00 sayılı Jalloh/Almanya Kararı: Uyuşturucu Madde Suçlarında Zorla Kusturucu İlaç Verilmesi’, Ceza Muhakemesi Hukukunda Delil ve İspat, Karşılaştırmalı Güncel Ceza Hukuku Serisi 15, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2014, ss. 173-194.
73. ÜNVER, Yener / HAKERİ, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku Cilt I ve II, 22. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
74. YILMAZ, Ejder, Hukuk Sözlüğü, 7. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2002.
75. YURTCAN, Erdener, Ceza Yargılaması Hukuku, 16. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2019.
76. YÜCE, Turhan Tufan, ‘Ceza Yargılama Hukukunda Zorlayıcı Önlem Teorisi, Ege Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı: 1, Yıl: 1980.
77. ZEVKLİLER, Aydın / CUMALIOĞLU, Emre / ACABEY, Mehmet Beşir, Medeni Hukuk Cilt 3: Aile Hukuku, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.