Zihnî-i Bağdâdî’nin Sefine’si ile Sayahat; Hayatı ve Eserleri Hakkında Yeni Bulgular

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 32, 261 - 286, 24.06.2025

Seyid Muhammed Taki Hüseyni

https://doi.org/10.38155/ksbd.1611063

Öz

Bibliyografik araştırmaların en önemli kaynakları arasında tezkire ve tabakât türündeki eserler bulunmaktadır. Ancak bu eserlerde aktarılan bilgilerin bazen bilinçli olarak, bazen ise sehven hatalı içerikler barındırdığı gözlemlenmiş ve bu durum bazı tezkire yazarları tarafından eleştirilmiştir. Şair, musikîşinas, hattat ve devlet adamı olan, Zihnî-i Bağdâdî hakkında mevcut bilgilerimiz de büyük ölçüde tezkirelerde yer alan kayıtlara dayanmaktadır. Bununla birlikte, bu bilgilerin hem sınırlı olduğu hem de Zihnî’nin adıyla ilgili çeşitli yanlışlıklar içerdiği dikkat çekmektedir. Zihnî’nin hayatına dair diğer önemli bir bilgi kaynağı, onun istinsah ettiği nüshaların ferağ kayıtları ve bu nüshalar üzerine düşürdüğü notlardan elde edilmiştir. Bu çerçevede, Zihnî’nin Mehmet Paşa ile birlikte Rakka’dan İstanbul’a, ardından Mehmet Paşa’nın Trabzon valiliğine atanması nedeniyle Karadeniz yoluyla İstanbul’dan Trabzon’a yaptığı seyahat; bu süreçte Sinop, Kastamonu ve Giresun gibi duraklarda bulunduğu tespit edilmiştir. Bu makalede, tezkirelerde Zihnî hakkında aktarılan bilgiler incelenmiş; ayrıca istinsah ettiği nüshaların ferağ kayıtları ve zahriyelerinde yer alan notlar değerlendirilerek Zihnî’nin hayatı, eserleri ve Anadolu ile Karadeniz seyahati hakkında yeni bilgi ve bulgular sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Zihnî-i Bağdâdî , Sefine , Karadeniz , El Yazma , Edebiyat ve Musikî.

A Journey with Zihnī-i Baghdadi’s Sefine: New Findings on His Life and Works

Öz

Among the most essential sources for bibliographical research are works of the tazkira and tabaqāt genres. However, it has been observed that the information conveyed in these works sometimes includes inaccuracies, either deliberately or inadvertently, a point that has drawn criticism from certain tazkira authors. Our current knowledge about Zihnī al-Baghdādī—renowned as a poet, musician, calligrapher, and statesman—primarily relies on the records found in these tazkiras. Nevertheless, these records are both limited and riddled with various inaccuracies concerning Zihnī's name. Another critical source of information about his life comes from the colophon records of the manuscripts he transcribed and the notes he inscribed on these works. Within this context, it has been established that Zihnī traveled with Mehmed Pasha from Raqqa to Istanbul and subsequently from Istanbul to Trabzon via the Black Sea, following Mehmed Pasha’s appointment as the governor of Trabzon. During this journey, Zihnī stopped in locations such as Sinop, Kastamonu, and Giresun. This article examines the information about Zihnī presented in the tazkiras and evaluates the colophon records and marginal notes in the manuscripts he transcribed, providing new insights and findings about his life, works, and travels in Anatolia and the Black Sea region.

Anahtar Kelimeler

Zihnī-i Baghdadi , Sefine , Black Sea , Manuscript , Literature and Music

Kaynakça

• Abdullah Efendî. (1401). Riyâzu’l-ulemâ. (nşr. Hüseyni, A.). Matbaatu’l-Hiyâm.
• Âgâ Büzürg-i Tahrânî. (2009). eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, (Cilt 9). Dârı İhyâı’t-turâsi’l-Arabî.
• Agh Ghaleh, A. (2011). Nüsha-şenâht, (A Handbook of Persian Codicology). Müessese-i Mirâs-ı Maktoob.
• Ahdî. (2018). Gülşen-i Şuʿarâ. (haz. Solmaz, S). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Ahdî. Gülşen-i Şuʿarâ. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, nr. 2604.
• Akün, Ö. F. (1988). “Ahdî”, TDV İslâm ansiklopedisi, (Cilt.1, s. 509-514). TDV İslâm Ansiklopedisi Yayınları.
• Ali Emîrî. (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. (haz. Kadıoğlu, İ.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Âlî, M. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı. (haz İsen, M.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Âşık Çelebî. (2018). Meşâirü’ş-şuarâ’. (haz. Kılıç, F.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Ayvansarâyî, H. (2017). Vefeyât-ı Ayvansarâyî. (haz. Ekinci,R.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Begjani, A. (1393). “Kavsî-i Şüşterî, Edib-i Gomnâm-ı Devre-i Safavî”, Âine-i Mirâs 1(54), 37-51.
• Beyânî, M. (2017). Beyânî tezkiresi (Tezkiretü’ ş-şu’arâ). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Doğan, A. (2020). Bağdatlı Zihnî ve mecmualardaki bazı şiirleri. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, 13(82), 199-222.
• Ekmekçi, G. (2008). XVI. yüzyıl Diyarbakır şairleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Dicle Üniversitesi.
• Enver, Ali. (1309). Semâ’hâne-i edeb. Âlem Matbaası.
• Esad Mehmed Efendî. (1995), Şâhidü’l-Müverrihîn. (haz. Oğraş, R.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Esrâr Dede. (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. (haz. Genç, İ.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Gökyay, O. Ş. (1993). “Cönk”, TDV İslâm ansiklopedisi, (Cilt. 8, s. 73-75). TDV İslâm Ansiklopedisi Yayınları.
• Herevî, N. M. (1369). Nakd ve Tashih-i Mutûn: Merâhil-i Nüsheşinâsî ve Şivehâ-yi Tashih-i Nüshehâ-yi Hattî-i Fârsî. Âstân-ı Kuds-i Razavî.
• Hüseyni, S.M.T. (1400), Fihrist-i Destnivishâ-yı Kitabhane-i Esed Efendî. İntişarat-ı Meclis.
• İskender Beyk. (1350). Tarih-i Âlem Ârâ-yı Abbâsî. (nşr. Afşâr, İ.). Emir Kebir.
• İskenderoğlu, R. (1989). Beylerbeyi Gazi İskender Paşa. Ankara.
• İsmail Paşa. (1951). Hediyyetü’l-ʿârifîn. (haz. Rifat Bilge). Millî Eğitim Bakanlığı.
• Kâşî, Takiyüddîn. (1396). Hulâsatu’l-aş’âr ve zubdatu’l-afkâr. (Cilt 6). thk. Debir Siyâkî. Müessese-i Mirâs-ı Mektub.
• Kehhâle, Ö. (1993). Muʿcemü’l-müʾellifîn. Müessesetü’r-Risâle.
• Kesik, B., Baka, Ş. (2012). Bâdatlı Zihnî’nin Sâkî-nâmesi. Turkish Studies (8/4), 957-968.
• Latîfî. (2018). Tezkiretü’ş-Şu’arâ. (haz. Canım, R.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Mecmû‘a-yî Eş’âr. Ankara milli kütüphane yazmalar koleksiyonu, nr. Mil. Yz. Cönk. 154, vr. 3b.
• Mecmû‘a-yî Eş’âr. İstanbul millet kütüphanesi, Ali Emiri koleksiyonu, nr. Manzum, 555, vr. 10a.
• Mecmû’a-i Eş’âr. Ankara milli kütüphane yazmalar koleksiyonu, nr. 2216.
• Mecmû’a-i Eş’âr. İstanbul büyükşehir belediyesi, Atatürk kitaplığı, nr. Bel Yz K 0868.
• Mecmû’a-i Kasâ’id. İstanbul: Süleymaniye yazma eser kütüphanesi, Esad Efendî koleksiyonu, nr: 3424.
• Mecmû’a-i Müntehâbât-ı Eş'âr. İstanbul Süleymaniye yazma eser kütüphanesi, Nuruosmaniye koleksiyonu, nr. 4966.
• Mecmû’a-i Müntehâbât-ı Kasâ’id ve Eş’âr. İstanbul Süleymaniye yazma eser kütüphanesi, Nuruosmaniye koleksiyonu, nr. 4962.
• Mehmed Süreyyâ. (1996). Sicill-i Osmânî Yâhud Tezkire-i Meşâhir-i Osmâniyye-VI. haz. Akbayar, N. Kültür Bakanlığı-Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları.
• Muhammed el-Emin. (1983). A’yânu’ş-Şia. (nşr. Hasan el-Emin). Dâru’t-taâruf li’l-matbuât.
• Müstakimzâde. (1928). Tuhfetu’l-hattâtin. Devlet Matbaası.
• Riyâzî, M. (2017). Riyâzü’ş-Şuarâ. (haz. Açıkgöz, N.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Safâyî, M. (2005). Tezkire-i Safâyî. (haz. Çapan, P.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Salmani, M. (2023). Osman Dede’nin Rabt-ı Ta’bîrât-ı Mûsıkî Mesnevîsi hakkında yeni bulgular: Ta’bîr mi Tağyîr mi?. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (11), 600-610. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1280170
• Sehî Beg. (2017). Heşt Bihişt. (haz. İpekten ve…). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Solmaz, S. (1996). Ahdî ve Gülşen-i şu’arâsı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi.
• Sotûde, G. R. (1371). Merce’-şinâsî ve reviş-i tahkik der edebiyat. III. Baskı. İntişârât-ı Semt.
• Tuman, M. N. (2001). Tuhfe-i Nâ’ilî. (haz. Kurnaz, C. & Tatçı, M.). Bizim Büro Yayınları.
• Ubeydî. (2017). Netâyicü’l-ezhâr. (haz. Kılıç, E.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.