Atma Türküden Instagram Paylaşımlarına: Gelin-Kaynana İletişim ve Etkileşimindeki Değişim ve Dönüşümün Kültürel Analizi

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 33, 719 - 746, 20.12.2025

Ahmet Keskin , Zeynep Yıldırım

https://doi.org/10.38155/ksbd.1630827

Öz

Folklor, toplumların kültürel mirasını aktarma ve yaşatmada önemli bir role sahiptir. Halk şiiri türleri de bu mirasın dikkat çekici unsurları arasında yer almaktadır. Gelin-kaynana atışmaları, özellikle Karadeniz bölgesinde atma türkü ve mâni geleneği içinde kendine yer bulmuş, sözlü kültürde mizahi bir ifade biçimi olarak varlığını sürdürmüştür. Geleneksel toplum yapısında sosyal ilişkileri sembolik olarak ifade etme işlevi gören bu atışmalar, birincil sözlü kültür ortamından, yazının icadıyla ikincil sözlü kültür ortamına taşınmış, teknolojinin gelişmesi ve değişim dönüşümlerle beraber günümüzde elektronik kültür ortamında yani Instagram gibi sosyal medya platformlarında çeşitli biçimlerde varlığını devam ettirmektedir. Bu çalışmada gelin kaynana iletişimdeki değişimler dönüşümler folklor disiplini çerçevesinde sözlü kültür, yazılı kültür ve elektronik kültür ilişkileri bağlamında ele alınmıştır. Bu kapsamda çalışmada ilk olarak medya, kültür ortamları ve değişim-dönüşüm bağlamında folklor türleri ve mâniler hakkında anahtarıyla bilgi verilmiştir. Çalışmanın devamında gelin-kaynana ilişkilerini psikososyokültürel boyutları ve folklor türlerini yansımaları ve gelin-kaynana iletişimi hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın devamında elektronik kaynaklar üzerinden elde edilen veriler geçmişten günümüze değişim ve dönüşüm odağında ele alınmıştır. Bu çerçevede gelin-kaynana ilişkilerinin özellikle instagram reelslarına nasıl yansıdığı elektronik kültür ortamındaki değişim ve dönüşüm tespit edilen örnek üzerinden analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Gelin kaynana atışmaları , atma türkü , instagram , folklor , popüler kültür.

Kaynakça

• Abi, G. (2022). Aile sosyolojisi bağlamında gelin-kaynana ilişkileri: Van kent merkezi örneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Ak, O. N. (2004). Rize karşı beri atma türkü yarışmaları. Rize Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü Yayınları.
• Akalın, S. (1972). Türk mânileri. İstanbul Millî Eğitim Basımevi.
• Akbalık, E. (2013). Türk atasözlerinde cinsiyet algısı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, 36, 81-89.
• Aksu, R. (2007). Rize’de atma türkü geleneği (Yayımlanmamış Bitirme Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Alkan İspirli, S. (2004). Atasözlerimiz, deyimlerimiz ve mânilerimizde gelin kaynana ilişkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi (ESOSDER,) 9(3), 19-33.
• Alkayış, M. F. (2013). Adıyaman yöresi atasözleri ve deyimlerinde gelin-kaynana ilişkisi ve evlilik konusu. Turkish Studies, 8(9), 579-594.http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5094
• Alpyıldız, E. (2022). Dijital kültür çağında geleneksel Türk yemek kültürü ve kuşaklararasılık. Folklor Akademi Dergisi, 5(2), 311-326.
• Altunsu Sönmez, Ö. (2019). Gelin kaynana çatışması üzerine sosyolojik bir analiz. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 1159-1201. https://doi.org/10.26466/opus.595849
• Arı, B. (2013). Yalanlamalı destanlar ile gelin-kaynana mânilerinin mizah yönünden benzerlikleri. Turkish Studies Dergisi, 8, 53-64.http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4626
• Artun, E. (2006). Türk halk kültüründe mâni söyleme geleneği, mânilerin iletişim boyutu ve işlevselliği”. IV. Uluslararası Türk medeniyetlerinde sözlü kültür geleneği (Türk dünyasında mâniler) sempozyumu (6-8 Kasım 2006 Fethiye) Bildirileri, ss. 21-31.
• Aydın, E. (2017). Anne-oğul bağlanmasının gelin-kayınvalide ilişkisi ve evlilik doyumunu yordamadaki rolü. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi.
• Aydın, E.-Canel, A. N. (2017). Anne-oğul bağlanmasının gelin-kayınvalide ilişkisi ve evlilik doyumunu yordamadaki rolü. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 2, 1-16. https://doi.org/10.26695/mukatcad.2018.7
• Bars, M. E. (2018). İnternet folkloru: Netlore. TÜRÜK Dergisi, 1(15): 160-179.
• Başgöz, İ. (1959). Mânilerimizden. Dost Yayınevi.
• Bezirci, A. (1993). Türk halk şiiri: Tarihçesi, kaynakları, şairleri ve seçme şiirleri. Say Yayınları.
• Coşar, A. M. (2002). Trabzon atma türkülerinde söz dizimi yapısı. Trabzon ve çevresi uluslararası tarih-dil-edebiyat sempozyumu bildirileri. II. cilt: Dil-edebiyat. (Ed. M. K. Arslan-vd.). Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, ss. 121-134.
• Çakır Kılıçarslan, Ş. (2023). Feminist Teori Bağlamında Türk kültüründe gelin-kayınvalide ilişkisi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Çalhan, T., Kabasakal, Z. (2024). Evli çiftlerin evlilik uyumu ile gelin-kayınvalide ilişkisinin incelenmesi. SSD Journal, 9(46), 54–65. https://doi.org/10.5281/zenodo.13765412
• Çalışkan, H. (2003). Gelin kaynana ilişkileri. Çelik Yayınevi.
• Çekiç Akyol, A.-vd. (2019). Toplumsal rollerdeki çatışmanın televizyon reklamlarında kullanımı: Gelin-kaynana çatışmasının reklamlardaki sunumu üzerine bir değerlendirme. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(1) 131-154. https://doi.org/10.19145/e-gifder.442665
• Çelik, A. (1994). Doğu Karadeniz Bölgesi atma türküleri. Prof. Dr. Saim Sakaoğlu’na 55. Yıl Armağanı. (Ed.: A. B. Alptekin). Bizim Gençlik Yayınları, ss. 184-204.
• Çelik, A. (1997). Yaşayan bir atma türkü şairi Osman Efendioğlu ve atma türkü. V. Milletlerarası Türk halk kültürü kongresi halk edebiyatı seksiyon bildirileri I. Kültür Bakanlığı Yayınları, ss.161-177.
• Çelik, A. (2002). “Atma-türkü”-tradition in Rize/Nordosttürkei. Lied Und Populäre Kultur, 47, 149-155. https://doi.org/10.2307/3595187
• Çelik, A. (2005). Mânilerimiz ve Trabzon mânileri. Akçağ Yayınları.
• Çobanoğlu, Ö. (2006). Türk halk kültüründe mâni tipi iletişim biçimi ve sosyo- kültürel işlevleri. IV. Uluslararası Türk medeniyetlerinde sözlü kültür geleneği (Türk dünyasında mâniler) sempozyumu (6-8 Kasım 2006, Fethiye) bildirileri, ss. 69-77.
• Dizdaroğlu, H. (1969). Halk şiirinde türler. TDK Yayınları.
• Duman, M. (1988). Trabzon yöresinde atışma ve türkü atma geleneği.” Belleten 1987/1-2, 67-80.
• Durmaz, U. (2021). Derleme ortamı olarak dijital kültür sahası ve yeni bir derleme yöntemi: dijital derleme yöntemi. Salgın hastalıkların sosyal hayata etkisi ve kültürümüzde koronavirüs vakası. (Ed.: B. Şişman). Paradigma Akademi, ss. 409-442.
• Elçin, Ş. (1988). Halk şiiri antolojisi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Elçin, Ş. (1990). Türkiye Türkçesinde mâniler. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Emeksiz, A. (2007). İstanbul mânileri. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Erdoğan, S. (2022). Türkiye Türkçesi mâni örneklerinde “gelin” metaforu. Prof. Dr. Ensar Aslan’a Armağan. (Ed. S. Bekki-Y.S. Savaş). Fenomen Yayınevi, ss. 761-778.
• Eryılmaz, H. Z. (2020). Dijital folklor bağlamında inancın değişim ve dönüşümleri: siber cemaat örnekleri. Millî Folklor, 16(126), 110-117.
• Filizok, R. (1983). Mânilerin tasnif problemi ve mânilerde değişmeyen unsurlar. Ege Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1(1), 165-175.
• Gülüm, E. (2018). Dijital İletişim teknolojileri aracılı bir folklorik deneyim alanı olarak sanal ortam. Millî Folklor, 119, 127-139.
• Günay, T. (1976). Doğu Karadeniz Bölgesinde atma türkü geleneği. I. Uluslararası Türk folklor kongresi bildirileri (II. cilt: halk edebiyatı). Kültür Bakanlığı MİFAD Yayınları, ss. 73-83.
• Güney, E. C. (1947). Halk şiiri antolojisi. Varlık.
• Güneyli, A. ve Konedralı, G. (2008). “İncircinin dediği” adlı Kıbrıs Türk masalının kişilerarası iletişim çatışmaları açısından çözümlenmesi. Millî Folklor, 77, 75-82.
• İpek, A. N. (2021). Gelin-kayınvalide ilişkileri ile evlilik doyumu arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of Sustainable Education Studies, 2(1), 35-49.
• Karabaş, S. (1999). Bütüncül Türk budunbilimine doğru. Yapı Kredi Yayınları.
• Karadağ, M. (1993). Türk halk şiiri: Tarihçe, temel bilgiler, örnekler. Akademi Yayınları.
• Karakaş Uslu, C. (2019). Gelin-kayınvalide ilişkisinin anne-kız bağlanması ve demografik değişkenler bağlamında incelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Maltepe Üniversitesi.
• Kaya, A. (1992). Rize Taşköprü köyünde atma türkü geleneği ve atma türkülerden bazı örnekler. Türk halk kültüründen derlemeler 1992. HAGEM, ss. 91-109.
• Kaya, D. (2000). Halk şiirinde gelin kaynana. Âşık edebiyatı araştırmaları. Kitabevi Yayınları, ss. 341-360. Kaya, D. (2021). Türk dünyası anonim halk şiiri. Akçağ Yayınları.
• Kaya, T. (2019). Gelin-kaynana iletişiminin niteliğini belirleyen kültürel etmenler. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 185-204. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.459590
• Keskin, A. (2019a). Folklor ve disiplinlerarasılık. Akçağ Yayınları.
• Keskin, A. (2019b). Halkbilimi çalışmalarında disiplinlerarasılık: “neden”, “ne zaman”, “nerede” ve “nasıl?” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 12(28), 925-944. https://doi.org/10.12981/mahder.630893
• Keskin, A. (2023). Adbilimin disiplinlerarası temellerini “anlamak” ya da “anlamamak”: folklor çalışmaları örnekleminde disiplinlerötesi-analitik bir değerlendirme. ІІI. Xalqaro onomastika simpozumı, Namangan, Uzbekistan, Bookmany Print, ss. 309-323.
• Kuru, A. G. (2016). Türk ailesinde karakter ve otorite: bir toplumsal tip olarak kaynana ve kaynanalık rolü üzerine bir araştırma (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi.
• Küçük, A. (2021). Doğu Karadeniz yöresi âşık tarzı destan söyleme geleneği. Paradigma Akademi.
• Küçükyıldız, D. (2016). Rize’de atma türkü geleneği (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi.
• Küçükyıldız, D. (2017). Atma türkülerde gelin-kayınvalide çatışması. ANASAY, 1, 57-69.
• Oğuz, Ö. (2019). Halk şiirinde tür, şekil ve makam. Akçağ Yayınları.
• Ong, W. J. (2020). Sözlü ve yazılı kültür. Sözün teknolojileşmesi. (Çev. S. P. Banon). Metis.
• Öğüt Eker, G. (2000). Bayburt mânilerinden hareketle iletişimde yüklendiği fonksiyonla mâni söyleme geleneği. Erdem, 12(36), 989-1006.
• Özdemir, N. (2012). Medya kültür ve edebiyat. Grafiker Yayınları.
• Özdemir, N. (2019). Kuşaklararasılık ve kültürel değişme. Çocuk ve Medeniyet, 4(7), 125-149.
• Özel, F. (2022). Eril tahakküm bağlamında gelin-kayınvalide ilişkilerini anlamak (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Mersin Üniversitesi.
• Özkantar, Ö. (2019) Türk televizyonlarında yayınlanan gelin kayınvalide programları: hegemonik erkeklik bağlamında bir inceleme. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 4(7), 16-35.
• Özsoy, B. S. (2004). Karadeniz’de atma türküler ve atma türkü geleneği. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 3, 113-118.
• Püsküllüoğlu, A. (1975). Türk halk şiiri antolojisi. Bilgi Yayınevi.
• Şafak, D. (2017). Etnografi’den netnografi’ye sanal ortamda kurşun dökme: sen bi’ kurşun döktür. Millî Folklor, 29(116), 156-168.
• Şenel, S. (1994). Trabzon bölgesi halk musikisine giriş. Anadolu Sanat Yayınları
• Uğurlu, M. (2018). Adana mâni söyleme geleneği ve Adana’da söylenen mâniler (derleme/inceleme) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Çukurova Üniversitesi.
• Yakalı Çamoğlu, D. (2021). Kaynana ne yaptı, gelin ne dedi? Ailedeki kadınlar ve ilişkileri. İletişim Yayınları.
• Yalçınkaya, F. (2022). Halkbiliminin diğer disiplinlerle ilişkisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2(1), 19-38.
• Yardımcı, M. (2021). Başlangıcından günümüze Türk halk şiiri. Dora Yayınları.
• Yazar, S. (2018). Gelin-kaynana mânilerinde alay etme. Turkish Studies, 13(20), 827-843. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13800.