XV. ve XVI. Yüzyıl Tahrir Defterleri Işığında Ordu-Giresun Yöresinde Oğuz Boy İsimli Toponimler ve Etnodemografik Yapının İnşası

Öz

Anadolu’nun fethi ve Türkleşmesiyle başlayan süreçte, Karadeniz Bölgesi’ne göç eden Oğuz boylarının hatırasını taşıyan yer adları bu çalışmanın ana konusudur. Kuşkusuz bu unsurların başında Çepniler gelir. Ancak onunla beraber Ordu/Giresun hattında Oğuz boy adlarına ait 11 tane daha yer ismine dönemin tahrir kayıtlarında rastlanmaktadır. Bunlar Alayuntlu, Avşar, Bayındır, Döğer, Eymür, İğdir, Karkın, Kayı, Kınık, Yıva ve Yüreğir gibi Oğuz boylarıdır. Ordu-Giresun yöresini kapsayan bu çalışmada, 17 köy, 1 mezra, 1 cemaat ve 1 de bölük adı tespit edilmiştir. Yine aynı mıntıkada başka Türkmen taifelerinin hatırasını taşıyan 20 civarında yer adı da kayıtlara yansımıştır. Bu unsurların yerleşmesiyle bölge coğrafyasında kültürel ve idarî/malî altyapı tamamlanmış, bur yöreler Türk vatanı haline gelmiştir. Böylece Osmanlı Devleti, çok fazla mücadeleye ihtiyaç duymadan bölgede hazır bir vatan ve örgütlü bir toplumu devralmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Oğuz Boyları
• Karadeniz
• Ordu-Giresun
• Türkmen
• Yer Adı

Toponyms of Oghuz Tribal Origin and the Construction of Ethnodemographic Structure in the Ordu-Giresun Region in Light of the 15th and 16th Century Land Registry (Tahrir) Records

Öz

The main subject of this study is the place names in the Black Sea Region that bear the memory of the Oghuz tribes who migrated there during the process that began with the conquest and Turkification of Anatolia. Undoubtedly, the foremost among these groups are the Çepni. However, along with them, the names of 11 other Oghuz tribes are found in the cadastral records of the period in the Ordu–Giresun area. These include the Alayuntlu, Avşar, Bayındır, Döğer, Eymür, İğdir, Karkın, Kayı, Kınık, Yıva, and Yüreğir tribes. In this study, which covers the Ordu–Giresun region, 17 villages, 1 hamlet, 1 community, and 1 division name have been identified. Additionally, around 20 other place names reflecting the memory of other Turkmen groups were also recorded in the same area. With the settlement of these elements, the region’s cultural and administrative/financial infrastructure was completed, and these lands became part of the Turkish homeland. Thus, the Ottoman Empire inherited an already established homeland and an organized society in the region, without the need for much struggle.

Anahtar Kelimeler

• Oghuz Tribes
• Black Sea
• Ordu-Giresun
• Turkmen
• Place Name

Kaynakça

1. Tahrir Defterleri (TD): 13, 19, 37, 52, 60, 79, 168, 199, 255, 288, 387, 478, 482, 540, 966, 1084.
2. Maliyeden Müdevver Defter (MAD): 828, 5152.
3. Evkaf Defteri (EV. d): 14852.
4. Evkaf Muhasebe Kalemi Tamirat ve İnşaat (EV. MH. TİK): 38.
5. Evkaf Mektubi Kalemi (EV. MKT): 872, 2637.
6. B. Kuyûd-ı Kadime Arşivi (KKA)
7. Tahrir Defterler (TD): 41, 43, 46, 174.
8. C. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı (İB. AK)

9. Muallim Cevdet Koleksiyonu (=MC): 85.
10. Vakıf Defteri (VD): 582/1.
11. Giresun Şer’iyye Sicilleri (GŞS): 1437, 1445.
12. HALAÇOĞLU, Y. (2011). Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650), C. I, Togan Yayıncılık.
13. Kâşgarlı Mahmud. (2006). Divanü lâgat-it-Türk, (B. Atalay Çev.), C.I, Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. ÖZ, M. ve Acun, F. (2008). Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları, VII, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. TÜRKAY, C. (2012). Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak Aşiret ve Cemaatlar, İşaret Yayınları.
16. YEDİYILDIZ, B. ve Ünal Ü. (2002). Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları: 1485 Tarihli Tahrir Defteri, II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
17. YEDİYILDIZ, B. ve Ünal, Ü. (1992). Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları: 1455 Tarihli Tahrir Defteri, I. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. AKŞİT, A. (2000) “Şebinkarahisar ve Civarında Akkoyunlu İzleri”, Şebinkarahisar I. Tarih ve Kültür Sempozyumu, (s. 23-27). Şebinkarahisar Belediyesi Yayını.
19. ALPTEKİN, C. (1998). Artuklular. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3, 415-418.
20. BOSTAN, M., H. (2018). Harşit Vadisinin İdarî, Sosyal ve İktisadî Tarihi (XV.-XVII. Yüzyıllar). Giresun İl Özel İdaresi Yayınları.
21. DAĞDELEN, İ. (2010). 15. Yüzyıl Ünye ve Çevresinin Tarihi Kaynakları. Ünye Belediyesi Yayınları.
22. EMECEN, M., F. (2010). Doğu Karadeniz’de Bir Vadi Boyu Yerleşmesi Ağasar Vadisi: Şalpazarı- Beşikdüzü. Serander Yayınları.
23. ERCİLASUN, A., B. (2008). Oğuz Boy Adlarının Etimolojisi. Dil Araştırmaları Dergisi. 3, 9-25.
24. FATSA, M. (2024). Tarihi ve Sosyal Yönleriyle Kürtün. O. Köse (Ed.), Fetih ve İskân Döneminde Kürtün Çepni Beyleri (s. 57-75). Berikan Yayınevi.
25. FATSA, M., (2024). Bayramoğulları Beyliği (Hacıemiroğulları ve Kürtün Çepni beyleri). KOSTÜ Yayınları.
26. FATSA, M., (2018). İlçe Oluşunun 85. Yılında Bulancak, Bulancak Belediyesi Yayını.
27. FATSA, M. Yavuzkemal Yöresi (Tarih-Coğrafya-Kültür). Yavuzkemal Belediyesi Yayınları.
28. GÜLTEN, S. (2004). XVI. Yüzyıl Anadolu’sunda Oğuzların Karkın Boyu. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi.
29. KOCA, S. (2012). Anadolu Türk Beylikleri Tarihi. Berikan Yayınevi.
30. MİROĞLU, İ. (2014). Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası (1520-1566). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. ÖZ, M. ve Fatma, A. (2008). Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları. VII. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. SÜMER, F. (1991). Avşarlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4, 160-164.
33. SÜMER, F. (1995). Eymir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11, 551-552.
34. SÜMER, F. (2001). Karkın/Kargın. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24, 498-499.
35. SÜMER, F. (2022). Kayı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25, 77-78.
36. SÜMER, F. (1991). Avşarlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4, 164-166.
37. SÜMER, F. (2007). Oğuzlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 33, 325.
38. SÜMER, F. (2013a). Yıva. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43, 547-549.
39. SÜMER, F. (2013b). Yüregir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44, 52-53.
40. SÜMER, F. (2022). Kınık. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25, 417-419.
41. SÜMER, F. (1992c). Çepniler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
42. SÜMER, F. (1980). Doğu Anadolu Türk Beylikleri, Nakışlar Yayınevi.
43. SÜMER, F. (2000). İğdir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21, 523-524.
44. SÜMER, F. (1999). Oğuzlar (Türkmenler). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
45. SÜMER, F. (1992e). Tirebolu Tarihi. Tirebolu Kültür ve Yardımlaşma Derneği.
46. ŞAHİN, İ. (2024). Tarihi ve Sosyal Yönleriyle Kürtün. O. Köse (Ed.), Kürtün ve Çepni Beyleri-Ağaları-Hizmetlileri (s. 77-98). Berikan Yayınevi.
47. TELLİOĞLU, İ. (2006). Moğol Hâkimiyeti Döneminde Doğu Karadeniz Bölgesi. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 1, 19-28.
48. TELLİOĞLU, İ. (2023). Osmanlı Hakimiyetine Kadar Doğu Karadeniz’de Türkler. Türk Tarih Kurumu. TURAN, O. (1971). Selçuklular ve İslamiyet. Turan Neşriyat.
49. UZUNÇARŞILI, İ. H. (2003). Anadolu Beylikleri. Türk Tarih Kurumu.
50. YAVUZ, K. (2025). Karadeniz’de Fütüvvet ve Ahilik Hacı Abdullah Halife. M. Akoğlu vd. (Ed.), Orta Karadeniz’de Bir Ahi Lideri: Şeyh Çiledâr ve Serhat Beyi Ece Kethüdâ (s. 391-399). Kimlik Yayınları.
51. YAVUZ, K. 16. Yüzyılda Oğuzların Çepni Boyu. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ordu Üniversitesi.