DILME INTERLINERS IN ILLUMINATION ART

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 127 - 140, 29.12.2025

Ayşe Tanriver Celasin

Öz

The art of illumination (tezhip), executed with gold and pigment, has been known since the 8th century among the Uighur Turks. Appearing at times in the ornamentation of manuscripts and at times in calligraphic panels, illumination continues to strive for its preservation in the digital age, in which information circulates rapidly. When an artwork is illuminated, the decoration area is divided into various sections to avoid uniformity. Arasuları are among these sections. An arasuyu is a decorative element that functions as a connective and framing motif used in the transition from one part of the composition to another. Those arasuları thick enough to bear ornamentation are called main interliners, whereas those too thin for ornamentation are referred to as fine interliners. Main interliners are named according to the motifs they carry. Dilme interliners belong to this category and are created using dilme paper. Dilme paper was especially employed in the eighteenth century in the ornamentation of borders separating textual sections.
This study analyzes the preparation process of dilme interliners and addresses the following questions: What is a dilme interliner? Why was such a technique needed? In which period did it emerge, and how was it produced? To answer these questions, a literature review has been conducted, and dilme paper has been reproduced based on historical examples. The prepared dilme paper has subsequently been applied in two artworks to demonstrate its practical usability.

Anahtar Kelimeler

Illumination (Tezhip) , Interliner (Arasuyu) , Dilme Paper.

TEZHİP SANATINDA DİLME ARASULARI

Öz

Altın ve boya ile yapılan tezhip sanatının varlığı 8. yüzyıl Uygur Türklerinden beri bilinmektedir. Kimi zaman yazma eser bezemelerinde kimi zaman da hat levhalarında karşımıza çıkan tezhip sanatı, içinde bulunduğumuz ve bilginin hızla aktığı dijital çağda varlığını sürdürmeye çalışmaktadır. Bir eser tezhip edilirken tekdüzeliği ortadan kaldırmak için bezeme alanı çeşitli sahalara ayrılır. Arasuları da bu ayrılan sahalardan biridir. Arasuyu bir bölümden başka bir bölüme geçerken kullanılan bağlayıcı ve çerçeve teşkil edici görevi olan bir süsleme unsurudur. Arasularından üzerinde desen taşıyacak kadar kalınlığı olanlar esas arasuları, desen yapılamayacak kadar ince olanlar ince arasuları olarak adlandırılır. Esas arasuları üzerinde taşıdığı desene göre isim alır. Dilme arasuları da bu esas arasularındandır ve dilme kâğıdıyla yapılır. Dilme kâğıdı özellikle XVIII. yy’da kıtaların arasuyu bezemelerinde kullanılmıştır. Bu çalışmada, dilme arasularının nasıl hazırlandığı analiz edilmiş ayrıca, dilme arasuyu nedir, neden böyle bir tekniğe ihtiyaç duyulmuştur, hangi dönemde varlık göstermiş ve nasıl yapılmıştır? gibi sorulara yanıt verilmiştir. Bu soruların cevabı için literatür taraması yapılmış ve döneminde hazırlanmış dilme arasuları referans alınarak yeniden dilme kâğıdı hazırlanmıştır. Hazırlanan dilme kâğıdı iki eserde kullanılarak uygulanabilirliği de ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Tezhip , Arasuyu , Dilme Kâğıdı.

Kaynakça

• Kaynakça Afyoncu, E. (2003). Mehmed Said Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 28, 524-526.
• Aktepe, M. (1989). Ahmed III. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2, 34-38.
• Birol, İ. (2008). Türk tezyini sanatlarında desen tasarımı çizim tekniği ve çeşitleri. Kubbealtı.
• Celasin, T.A. (2014). XV-XVI. yüzyıl Osmanlı tezhip sanatı bağlamında Şeyh Hamdullah Mushafları Sûrebaşı bezemelerinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Derman, F.Ç. (2000). Türk tezyinatındaki ıstılah ve kavram kargaşasına dair. M. Uğur Derman (ed.), 65 yaş armağanı içinde (s. 253-260). Sabancı Üniversitesi.
• Derman, M.U. (2002). Sakıp Sabancı Müzesi hat koleksiyonundan seçmeler. Akbank.
• Derman, Ç. (2009). Tezhip sanatında kullanılan terimler, tabirler ve malzemeler. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı içinde (s.525-535). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Derman, M.U. (2017). Türk hat sanatından seçmeler. AKM Yayınları.
• Derman, M.U. (2013). Murakka’-ı Has. Kubbealtı.
• Derman, M.U. (2020). Hatip Mehmed Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, EK-1, 544-545.
• Doğanay, A. (1994). Türk sanatında Pelengî ve Şâhî Benek nakışları ya da çintamani yanılgısı, divan. Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 17(2004/2), 193-218.
• Eyice, S. (1989). Ahmed III Kütüphanesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2, 40-41.
• Serin, M. (2007). Hattat Şeyh Hamdullah. Kubbealtı.
• Serin, M. (2010). Hat sanatı ve meşhur hattatlar. Kubbealtı.
• Tanındı, Z. (1986). 13–14. yüzyılda yazılmış Kur’anların Kanunî döneminde yenilenmesi. Topkapı Sarayı Yıllık, 1, 140-152.