Gazneliler Döneminde Bilgi ve İman: Ebu’l-Hasan Ali b. Osman el-Hücvîrî (ö. 465/1072 [?]) ve Abdüssamed b. Mahmud el-Gaznevî'nin (ö. 487/1094’ten Sonra) Ortak Düşünsel Temelleri

Öz

Bu makale, Gazneliler döneminin ulema sınıfı arasında yer alan Ebu’l-Hasan Ali b. Osman el-Hücvîrî (ö. 465/1072 [?]) ve Abdüssamed b. Mahmud el-Gaznevî’nin (ö. 487/1094’ten sonra), bilgi ve iman anlayışlarının gelişimini ele alarak, bu sürecin İslam düşünce tarihi ve Mâtürîdî geleneği açısından taşıdığı önemi incelemektedir. Gazneliler, X. ve XII. yüzyıllar arasında hüküm süren önemli bir Türk-İslam hanedanlığı olarak, Ehl-i sünnet inancının kurumsallaşmasına büyük katkı sağlamışlardır. Sultan Mahmud’un Abbâsî hilafetini desteklemesi ve Ehl-i sünnet inancını güçlendirme politikası, Hanefî-Mâtürîdî geleneğinin bölgedeki yayılımını hızlandırmış ve bu anlayışın kurumsallaşmasını sağlamıştır. Bu süreçte Gazneliler, Mu’tezile, Kerrâmiyye ve İsmâiliyye gibi mezheplerle yoğun bir mücadele yürütmüş, itikadî ve ilmî düzlemde Ehl-i sünnet’in üstünlüğünü koruma çabasına girişmiştir. Bu bağlamda Gazneliler Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneği, tasavvufî unsurlarla etkileşim içinde şekillenmiş ve kelâm ile tasavvufun birbirini dışlamadığı bir anlayış ortaya çıkmıştır. Hücvîrî, tasavvuf geleneğine mensup olmasına rağmen, bilgi ve iman konularını akılcı bir perspektifle ele almış, keşf, ilham ve mükâşefeye yalnızca nasslar çerçevesinde belirli sınırlar dahilinde atıfta bulunmuştur. Gaznevî ise, müfessir kimliğiyle öne çıkmakla birlikte, kelâmî yaklaşımı doğrultusunda akıl ve nakil ilkelerini merkeze alarak bilgi ve iman anlayışını şekillendirmiştir. Bununla birlikte, her iki âlim de bilgi ve imanın salt teorik bir konu olmadığını, bireyin manevi gelişimine katkı sağlayan bir süreç olduğunu vurgulamışlardır. Hücvîrî’nin tasavvufî yönelimi ile Gaznevî’nin kelâmî düşüncesi, bilgi ve iman konusunda ortak bir epistemolojik zemin oluşturmuş, her ikisi de bilginin mahiyeti, kaynağı ve doğruluğunu sistematik bir şekilde açıklamaya çalışmıştır. Bu araştırma kapsamında, ortak düşünsel temellere sahip olan Hücvîrî ve Gaznevî’nin bilgi ve iman anlayışlarını incelerken, onların düşüncelerini şekillendiren temel unsurlardan biri olan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) görüşlerine sınırlı ölçüde atıflarda bulunulmuştur. Bu çalışma, ayrıca Gazneliler dönemi ilmî atmosferinde Hücvîrî ve Gaznevî’nin bilgi ve iman anlayışlarını karşılaştırmalı olarak ele alarak, Mâtürîdî geleneği ile tasavvuf arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kelâm ve tasavvufun nasıl bir etkileşim içinde olduğu, bilgi ve imanın hangi temeller üzerine inşa edildiği ve bu düşüncelerin Gazneliler dönemi dini-politik bağlamında nasıl şekillendiği analiz edilmiştir. Böylece, Gazneliler döneminde kelâm ve tasavvufun ortak bir zeminde nasıl bütünleştiği ortaya konmuş ve bu entelektüel miras, Hindistan’da Hanefî-Mâtürîdî geleneğinin şekillenmesine zemin hazırlayarak, sonraki dönemlerde bölgenin dinî ve ilmî yapısının temel unsurlarından biri haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Kelam
• Bilgi
• İman
• el-Hücvîrî
• el-Gaznevî

Knowledge and Faith in the Ghaznavid Era: The Common Intellectual Foundations of Abū’l-Hasan ʿAlī b. ʿUthmān al-Hujvīrī (d. 465/1072 [?]) and ʿAbd al-Samad b. Maḥmūd al-Ghaznawī (d. after 487/1094)

Öz

This article examines the development of epistemological and theological conceptions of knowledge and faith as articulated by two prominent scholars of the Ghaznavid period: Abū’l-Ḥasan ʿAlī b. ʿUthmān al-Hujvīrī (d. 465/1072 [?]) and ʿAbd al-Ṣamad b. Maḥmūd al-Ghaznawī (d. after 487/1094). It further analyzes the significance of this intellectual process in the context of the history of Islamic thought and the Māturīdī tradition. The Ghaznavids, as a major Turkic-Islamic dynasty ruling between the 10th and 12th centuries, contributed significantly to the institutionalization of Sunnī orthodoxy (Ahl al-Sunna). Sultan Maḥmūd’s political and religious alliance with the ʿAbbāsid caliphate and his policies aimed at reinforcing Sunnī doctrine accelerated the expansion and formalization of the Ḥanafī-Māturīdī tradition throughout the region. During this period, the Ghaznavids engaged in sustained theological and political struggles against sectarian movements such as the Muʿtazila, Karrāmiyya, and Ismāʿīliyya, striving to uphold the primacy of Sunnī orthodoxy in both doctrinal and scholarly domains. In this milieu, the interaction between the Ḥanafī-Māturīdī tradition and mystical (ṣūfī) elements gave rise to a theological framework in which kalām and taṣawwuf were not perceived as mutually exclusive disciplines. Despite his affiliation with the Sufi tradition, Hujvīrī approached issues of knowledge and faith from a rationalist perspective, while acknowledging kashf (unveiling), ilhām (inspiration), and mukāshafa (mystical disclosure) only within the limits defined by scriptural sources (naṣṣ). Al-Ghaznawī, though primarily known as a mufassir (Qur’anic exegete), shaped his conception of knowledge and faith through the lens of kalām, emphasizing the foundational roles of reason (ʿaql) and transmission (naql). Both scholars emphasized that knowledge and faith are not purely theoretical constructs, but processes that contribute meaningfully to one’s spiritual development. Their respective intellectual orientations Hujvīrī’s mystical perspective and Ghaznawī’s theological reasoning thus converged on a shared epistemological foundation, with both thinkers systematically examining the nature, source, and truth of knowledge. Within the scope of this study, limited reference is made to the views of Abū Manṣūr al-Māturīdī (d. 333/944), one of the key figures whose ideas underpinned the shared intellectual foundations of both scholars.This study further aims to explore the relationship between the Māturīdī tradition and taṣawwuf by undertaking a comparative analysis of Hujvīrī and Ghaznawī’s views on knowledge and faith in the intellectual context of the Ghaznavid period. It investigates how kalām and taṣawwuf interacted, on what foundations knowledge and faith were constructed, and how these ideas were shaped within the religious and political framework of the Ghaznavid state. In doing so, the article demonstrates how kalām and taṣawwuf merged into a shared epistemological paradigm during the Ghaznavid period and how this intellectual legacy laid the groundwork for the emergence of the Ḥanafī-Māturīdī tradition in India, eventually becoming a foundational element in the region’s religious and scholarly landscape.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Kalām
• Knowledge
• Faith
• al-Hujwīrī
• al-Ghaznawī

Kaynakça

1. Abdu’l-Mecid, Mahmud Fetih. “İmam Ebu’l-Feth Abdussamed bin Mahmud bin Yunus el-Gaznevi’nin ‘Tefsirü’l-Fukahâ ve Tekzîbü’l-Fukahâ’ Adlı Kitabındaki Metodu”. Mecelletü’d-Dirâsâti’l-Arabiyye, Kulliyyetü Dâri’l-ʿUlûm - Câmiʿatu’l-Minyâ 50/2 (2024), 381-394.
2. Al-Malki, Khadija Qulail Sulaiman. Explanation of Jurists and Refutation of Foolish" for Abi Al-Fatih Abdul Samad Bin Mahmoud Bin Yonis Al-Ghaznawi, who is one from the scholars of the fifth Hjiri century, from the beginning of Surat Al-Insan up to the end of the Holy Quran. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
3. Ammâdî, Hassan el-. Horasan fi’l-ʿasri’l-Gaznevî. Ürdün: el-Mektebetü’l-Vataniyye, 1997.
4. Aslan, İbrahim. Kâdî Abdulcabbar’a Göre Dinin Akli ve Ahlakî Savunusu. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
5. Aydın, Ahmet. Yavana: İslam Medeniyetinin Büyük Havzası / Hint. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
6. Aygün, Fatma. “‘Eşyânın Hakikâti Sabittir’ İlkesini Benimseyen Kelâmcıların Sofestaiyye Eleştirisi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 13/2 (2015), 827-839.
7. Az-Zaaidi, Muna bint Salih ibn Alloosh. The Study and Verification of the Treatise “Tafsir-ul-Fuqahaa Wa Takzib-us-Sufahaa” (An Exegesis for Jurists, and a Refutation of the Foolish ones), from the beginning of the book to the 103. verse of the second chapter (Al-Baqarah). Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
8. Bağdâdî, Abdülkâhir b. Ömer b. Bâyezîd el-. el-Fark Beyne’l-Fırak. thk. Muhammed Fethi Nâdi. Kahire: Dâru’s Selâm, 1431/2010.

9. Bağdatlı, İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmaü’l-müellifin ve âsârü’l-musannifîn. Tahran: Mektebetü’l-İslâmiyye, 1967.
10. Bağlıoğlu, Ahmet. “Sıradışı Bir Fatımi Halifesi: Hakim Biemrillah”. e-Şarkiyat: İlmî Araştırmalar Dergisi 4/8 (2012), 4-32.
11. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed el-Basrî el-. Kitâbu’t‐Temhîd. thk. A. Haydar. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkıyye, 1414.
12. Bayur, Yusuf Hikmet. Hindistan Tarihi “İlk Çağlardan Gürkanlı Devleti’nin Kuruluşuna Kadar (1526)”. 3 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987.
13. Beyhakî, Ebü’l-Fazl Muhammed b Hüseyin. Tarih-i Beyhakî. thk. Ali Ekber Feyyaz. Meşhed: İntişârât-ı Hâce, 1412/1991.
14. Bosworth, C.E. The Ghaznavids Their Empire in Afghanistan and Eastern İran (994-1040). Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1973.
15. Bosworth, C.E. The Transiton From Ghzanavid To Seljuq Rule In The Islamic East. Edinburgh: Edinburgh Üniversitesi, Doktora Tezi, 1961.
16. Camî, N. Abdurrahman. Nefahâtü’l-Üns (Evliyâ Menkıbeleri). ed. Süleyman Uludağ - Mustafa Kara. çev. Lami Çelebi. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011.
17. Çetin, Maksut. İslam’da Bilgi Kaynakları ve Ekollerin Oluşumuna Etkisi. ed. Raşit Batur - Hamide Ulupınar. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
18. Çüçen, A. Kadir. Bilgi Felsefesi. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2014.
19. Durguti, Abdylkader. Kerrâmîler Horasan Hanefîleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
20. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. “el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim”, İmam Azam’ın Beş Eseri, ed. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2013.
21. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. “el-Fıkhu’l-ekber”, İmam Azam’ın Beş Eseri. ed. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2013.
22. Eraslan, Yunus. Erken dönemde Hanefi-Matüridi Kelam Sisteminin Tasavvufla İlişkisi. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
23. Eş‘arî, Ebu’l-Hasen Alî b. İsmail el-. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn vehtilâfü’l-musallîn. thk. Naim Zerzûr. Beyrut: Mektebetü’l Asriyye, 1436/2015.
24. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. el-. “Mecmûatu’r-resâil”. er-Risâletü’l-ledünniyye. ed. İbrahim Emin Muhammed. 239-274. Kâhire: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, 2001.
25. Hallikan, Ebü’l-Abbas Şemseddin Ahmed b Muhammed İbn. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâu ebnâi’z-zamân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1978.
26. Hamevî, Yâkut el-. Mu’cemü’l-Büldân. thk. Ferîd Abdülaziz el-Cündî. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1409.
27. Harkuşî, Abdülmelik b. Muhammed İbrâhim en-Nîşâbûrî el-. Kitâbü Tehzibü’l-esrâr. thk. Bisâm Muhammed Barûd. Abudabi: el-Mecmâü’s-Sekâfî, 1420/1999.
28. Hasenî, Abdülhayy b. Fahriddîn b. Abdilalî. Nüzhetü’l-havâtır ve behcetü’l-mesâmi’ ve’n-nevâzır. 8 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru İbn Hazm, 1999.
29. Hücvîrî, Ebû’l-Hasen el-. Hakikat Bilgisi (Keşfü’l-mahcûb). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
30. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan İzzeddin Ali b Muhammed b Abdülkerim. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdü’s-Selam Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kitâbi’l-Arab, 1417/1997.
31. İsfahânî, Râgıb el-. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1430.
32. Kâdî, Abdülcebbar, Şerhü’l-Usûli’l-Hamse (Mu’tezile’nin Beş İlkesi). çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı Yayınları, 2013.
33. Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik-Maturidilik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
34. Kalaycı, Mehmet. “Zühd ve Melâmet Farklılaşması Bağlamında Hanefî Geleneğin Kuşeyrî’ye İlgisi”. İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdiyye Geleneği: Tarih, Yöntem, Doktrin Prof. Dr. Bekir Topaloğlu Anısına. ed. Hülya Alper. 305-337. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2018.
35. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammedb. Ya‘kūb el-Buhârî. Doğuş Devrinde Tasavvuf Ta’arruf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013.
36. Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddin Abdülkadir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. thk. Abdulfettâh Muhammed Huly. Riyad: Dâru’l-Hicr, 1414.
37. Kuşeyrî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm el-. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. ed. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
38. Kutlu, Sönmez. “Bilinen Ve Bilinmeyen Yönleri İle İmam Mâturîdî”. İmam Mâturîdî ve Mâtürîdîlik. ed. Sönmez Kutlu. Ankara: Otto Yayınları, 2011.
39. Kutlutürk, Cemil. “Hindistan’daki İsmāʿīlī Ḫōcalarda Hint Kültürü Etkisi ve Bunun Ginān Külliyatındaki Yansımaları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58/2 (2017), 1-29.
40. Lök, Adem. Hanefîliğin Oluşum Süreci ve İtikadî Mezheplerle İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
41. Mağribi, Ali Abdulfettah. İmam Ehli’s-sünneti ve’l-cemaati Ebu Mansur el-Mâtürîdî ve Ârâhu’l-Kelâmiyye. Mısır: Mektebetu Vehbe, 2005.
42. Manzûr, İbn. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
43. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul-Beyrut: İrşad-Dârû’s-Sâdır, 1426.
44. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
45. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân (Te’vîlâtü Ehl-i Sünne). thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1426.
46. Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ b. el-. Kitâbü Tabakâti’l-Muʿtezile. thk. S. D. Wilzer. Beyrut: en-Neşrâtü’l-İslâmiyye, 1381.
47. Mürşidi, Abdurrab Yunus b. Abdurrahman el-. Abdüssamed b. Mahmûd b. Yûnus el-Gaznevî’nin Tefsîrü’l-fuḳahâʾ ve tekẕîbü’s-süfehâ’sı (Nisâ Sûresi 19.ayetten Mâide Sûresi 5. ayete kadar). Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 1433.
48. Nesefî, Ebû’l Berekât Ahmed b. Mahmûd. İslam İnancının Ana Umdeleri (el-Umde fi’l-Akâid Tercümesi). çev. Temel Yeşilyurt. Malatya, 2000.
49. Nesefî, Ebu’l-Muin Meymun b. Muhammed en-. Bahru’l Kelâm (Mâtürîdî Kelâmı). ed. Yusuf Arıkaner. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
50. Nesefî, Ebu’l-Muin Meymun b. Muhammed en-. Tebsiratu’l-Edille fi Usuli’d-Din. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 3 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1424.
51. Nesefî, Ebu’l-Muin Meymun b. Muhammed en-. Tebsıratü’l-edille fi usuli’d-dîn. 2 Cilt. Dımaşk, 1990.
52. Nizâmülmülk, Ebû Ali Kıvâmüddîn. Siyerü’l-mülûk (Siyâsetnâme). çev. Nurettin Bayburtlugil. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1981.
53. Nizâmülmülk, Hasen b. Ali b. İshak et-Tûsî. Siyasetname. çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul : Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
54. Özcan, Hanifi. Epistemolojik Açıdan İman. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1992.
55. Özcan, Hanifi. Maturidi’de Bilgi Problemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1993.
56. Özmen, Ferihan. “Abdüssamed el-Gaznevî ve Tefsiri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/25 (2012), 139-161.
57. Özmen, Ferihan. Abdüssamed el-Gaznevî ve Tefsîru’l Kur’âni’l-Azîm’i. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
58. Özmen, Ferihan. “Gaznevî, Abdüssamed b. Mahmûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/gaznevi-abdussamed-b-mahmud.
59. Palabıyık, M. Hanefî. “Gazneli Devleti’nde Ehl-i sünnet ve Hanefîlik”. Devirleri Aydınlatan Meş’ale: İmâm-ı A’zam Uluslararası Sempozyumu. 247-259. Eskişehir: Eskişehir Osman Gazi Üniversitesi, 2015.
60. Palabıyık, M. Hanefi. “Gazneliler Döneminde (344-583/955-1187) İslam’ın Yayılışı ve Gazneli Âlimler”. Uluslararası Sempozyum: Orta Asya Alimlerinin İslam Medeniyetine Katkıları, 217-238.
61. Palabıyık, M. Hanefi. “Gazneliler’de İlmi Faaliyetler”. Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 1 (2001), 47-71.
62. Palabıyık, M. Hanefi. Valilikten İmparatorluğa Gazneliler Devlet ve Saray Teşkilatı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2002.
63. Pezdevî, Ebu’l-Yüsr Muhammed. Ehl-i sünnet Akaidî. çev. Şerafettin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1980.
64. Sâbûni, Nûreddin. Mâtürîdîyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1982.
65. Sâlimî, Ebû Şekûr es-. et-Temhîd fi beyani’t-tevhîd. Delhi: el-Matbau’l-Farukî, 1309.
66. Serahsî, Şemsü’l-Eimme Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed. Usûlü’l-Serahsî. thk. Ebulvefa el-Efgânî. 2 cilt. Beyrut: Dârü'l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414/1993.
67. Siczî, Emîr Hasan Alâ-i. Fevâidü’l-fuâd (Melfûzât-ı Hâce Nizâmeddîn-i Evliyâ Bedâyûnî). thk. M. Latif Melik. Tahran: İntişârât-ı Revzene, 1376.
68. Şehristâni, Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. thk. Muhammed Abdülkadir el-Fâzılî. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1439/2018.
69. Tay, Ömer. Hind Alt Kıtası’nda Tasavvuf (Çiştiyye Tarîkatı XII-XV Yüzyıllar). ed. Ahmet Arslan. İstanbul: Buhara Yayınları, 2023.
70. Taylan, Necip. İlim-Din İlişkileri-Sahaları-Sınırları. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1979.
71. Tehanevî, Ali b. Kâdî Muhammed et-. Keşşâfu ıstılahâti’l-fünûn. thk. Ali Dahruc. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1405/1985.
72. Uludağ, Süleyman. “Harakānî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/harakani.
73. Uludağ, Süleyman. “Hücvîrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hucviri.
74. Uludağ, Süleyman. “Mârifet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/marifet.
75. Utbî, Ebû Nasr Muhammed. Târîh-i Yemînî. çev. Ebû’ş-Şeref Nâsih b. Zafer Curfadekânî. thk. Cafer Şeâr. Tahran: Şirket-i İntişarat-ı İlmi ve Ferhengi, 1382.
76. Yavuz, Yusuf Şevki. “İlim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ilim--sifat.
77. Yeşilyurt, Temel. “Bilgi Kuramı”. Kelam El Kitabı. ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara: Grafiker, 2015.
78. Yetik, Erhan. “Huttelî, Ebü’l-Fazl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hutteli-ebul-fazl.
79. Yılmaz, H. Kâmil. Tasavvuf Mes’eleleri. İstanbul: Erkam Yayınları, 2004.
80. Yitik, Ali İhsan. “Tahkīku mâ li’l-Hind”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tahkiku-ma-lil-hind.
81. Zehebî, Şemseddin Muhammed b Ahmed b Osman ez-. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
82. Zeki, İzzetullah. Gazneli Mahmud’un dinî siyaseti. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.