Hutug Uul I. Yazıtındaki “ķara” ve “käräkü” Meselesi ile Alternatif Bir Okuma ve Anlamlandırma Önerisi

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1354 - 1360, 31.12.2025

İbrahim Kekevi

Öz

Eski Türk Yazıtları içerisinde Moğolistan bölgesi yazıtları; yayılım alanı, envanter zenginliği ve gramatikal malzeme bakımından önemli bir yere sahiptir. Özellikle yazıtların Türk-runik alfabeyle yazıldığı göz önünde bulundurulursa bu verinin tutarlı bir biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Doğru okuma; sırasıyla ilgili dile ilişkin fonetik, morfolojik ve semantik olguları doğrudan belirleyecektir. Moğolistan bölgesi yazıtları içerisinde yeniden değerlendirmeye açık birçok yazıt grubu bulunmaktadır. Bu yazıt gruplarından biri, şüphesiz Hutug Uul’dur. Eski Türk yazıtları içerisinde Moğolistan bölgesi yazıtlarından olan Hutug Uul I yazıtı üzerine yapılan bu çalışmada öncelikle mevcut çalışmalar üzerinden bilgi verilmiştir. Yazıtın envanter bilgisi, farklı adlandırmaları, yazıta ait fotoğraf ve tasvirler aktarılmıştır. Yazıtın ilk satırının transkripsiyonu ve günümüz Türkçesine aktarımı değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmede ele alınan ‘kara’ ve ‘käräkü’ sözcüklerinin kaynak eserlerdeki yazımları ele alınmıştır. Ayrıca bu iki sözcüğün anlam alanları da dikkatlere sunulmuş, birtakım tarihî verilerle açıklanmıştır. Okumada ve anlamlandırmada sorunlu olarak görülen bu sözcüklerle ilgili etimolojik, fonetik ve semantik veriler, tespitler ve çıkarımlardan hareketle yeni bir okuma ve anlamlandırma yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eski Türk Yazıtları , Okuma , Ķara , Käräkü

Kaynakça

• Açıkgöz, H. (1994). Bilge Kağan Yazıtının Doğu Yüzünün İlk satırında (i)ki (e)d(i)z k(e)r(e)kül(ü)g mü Yoksa kid(i)z k(e)r(e)kül(ü)g ‘keçe çadırlı’ mı Okunmalı?”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 1- 10.
• Alyılmaz, C. (2013a). Karı Çor Tegin Yazıtı, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2/2, 1-61.
• Alyılmaz, C. (2013b). Yorçı Yazıtı, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2/3, 29-46. Aydın, E. (2005). Kerekülüg Begleri, Prof. Dr. Mustafa Canpolat Armağanı, International Journal of Central Asian Studies, Volume 10-1.
• Aydın, E. (2014). Kök Haya (Hakasya) Yazıtı Üzerinde Yeni Okuma ve Anlamlandırmalar, Gazi Türkiyat Dergisi, 14, 41-46.
• Aydın, E. (2015). Moğolistan’daki Runik Harfli Eski Türk Yazıtlarının Envanter Sorunları ve Bir Numaralandırma Denemesi, Eski Türkçeden Çağdaş Uygurcaya, Mirsultan Osman’ın Doğumunun 85. Yılına Armağan, Konya, Kömen Yayınları.
• Aydın, E. (2017). Orhon Yazıtları, Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Aydın, E. (2018a). Taşa Kazınan Tarih – Türklerin İlk Yazılı Belgeleri, Kronik Yayınları.
• Aydın, E. (2018b). Uygur Yazıtları, Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Aydın, E. (2022). Dağlık Altay Yazıtlarından Kuray I (A 4) Üzerinde Yeni Bir Okuma ve Anlamlandırma, Journal of Turkic Studies, 6/1, 7-20.
• Aydın, E. (2023). Gurvan Mandal (Moğolistan) Yazıtları - Yeni Bir Okuma ve Anlamlandırma. Journal of Turkology, 33(2), 457-478.
• Bold, L. (1983). BNMAU-d ertniy türeg biçgiyn dursgalıg sudalsan baydal. Şinjleh Uhaanı Akademiyn Medee, 3, 65-87.
• Battulga, T. (2005). Mongolın runi biçgiyn baga dursgaluud. Ulaanbaatar.
• Battulga, T. (2022). Mongolın Runi Biçgiyn Dursgalın Şine Sudalgaa. Mongolın Töv, Umard Büs Nutag Dah’ Runi Biçgiyn Dursgal. Ulaanbaatar: Mongol Ulsın İh Surguul’.
• Barutçu Özönder, S. (2002). Eski Türklerde Dil ve Edebiyat. H. Celal Güzel – Kemal Çiçek – Salim Koca (Yay.): Türkler, c. 2, Ankara: Yeni Türkiye, 481–501.
• Clauson, Sir, G. (1972), An Etymological Dictionary of Pre- Thirteenth-Century Turkish, Oxford.
• Dankoff, R. (1985). Compendium of the Turkic Dialects, Part III, Printed at Harvard University Office of the University Publisher, Washington D.C.
• Doerfer, G. (1967). Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen. Band: III. Franz Steiner Verlag.
• Gömeç, S. (2010). Kara Unvanı ve Kara Hanlıların Menşei Üzerine. History Stutes, 2(2).
• Kempf, B. (2004). Old–Turkic runiform inscriptions in Mongolia: An overview. Turkic Languages, 8/1, 41–51.
• Nalbant, M. V., Ağca, M. (2020). ‘kara (kamag) bodun’ İfadesinin Eşdizimlilik Bakımından Bağlam Analizi ve Metinlerarasılığı, Uluslararası Bilge Tonyukuk Sempozyumu, Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
• Ölmez, M. (2021): Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları, Bilgesu Yayıncılık.
• Radloff, V. (1895). Die alttürkischen Inschriften der Mongolei, St-Petersburg.
• Sertkaya, O. F., (1984). Köl Tigin Kitâbesinin Dikilmesinin 1250. Yıl Dönümü Dolayısı İle Moğolistan Halk Cumhuriyeti’ndeki Köktürk Harfli Metinler Üzerinde Yapılan Arkeolojik ve Filolojik Çalışmalara Toplu Bir Bakış. Belleten XLVII/185, 67–85.
• Sertkaya, O. F., Harcavbay, S. (2001). Hoyto Tamir ’dan Yeni Yazıtlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 48(2000), 313-346.
• Sertkaya, O. F., (2011). E-2 Uyuk Arjan (Tuva) Yazıtı, Turkish Studies, Sayı: 6/1, 27-34.
• Sertkaya, O, F, (2017). Köl Tigin (K-10)’da Geçen Öd Teŋri ‘Zaman Tanrısı’ ile İlgili Fiili Yaşamak ‘Yaşamak’ mı, Yasamak ‘Tanzim Etmek, Düzenlemek’ mi, Yoksa Aymak ‘Demek, Söylemek’ mi Okumalıyız?, Journal of Turkic Studies, 1/2, 55-63.
• Sinehüü, M. (1976). Hııtag uulyn türeg bičees. Sinzleh Uhaany Akademijn Medee 1976:4, 36-41.
• Şen, S.(2007). Köl Tigin Yazıtının Güneybatı Yüzünde Agışın Mı Yoksa Agısın Mı Okunmalı ?, Journal of Turkish Studies, 2/2, 603-610.
• Şirin, H. (2016). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Şirin, H. (2016). Dağlık Altay Bölgesi Yazıtları: Yeni Okuma ve Anlamlandırma Denemeleri (Runic Inscriptions of the Altai Republic: Re-reading and Re-interpretation Attempts). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi(42), 167-172.
• Tekin, T. (2003). Orhon Yazıtları, İstanbul, Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi:1.
• Tryjarski E. Hamilton J,H. (1975). L’inscription torque runiforme de Khutuk-ula,-Journal Asiatique, Paris.
• User, H. Ş. (2009). Hakasya Bulgusu Eski Bir Türk Mezar Taşı: Açurı (Oçurı, Ye 26) Yazıtı. Türkbilig / Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 10(17), 158-174.
• Vasilyev, D. D. (1976). Pamyatniki Tyurkskoy runiçeskoy pis’mennosti Aziatskogo areala. Sovyetskaya Tyurkologiya 1976/1, 71–81.
• Yıldırım, F. (2017). Irk Bitig ve Orhon Yazılı Metinlerin Dili, Türk Dil Kurumu Yayınları.