Dilin İşlevleri Açısından Orhun Yazıtları

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1291 - 1307, 31.12.2025

Ertuğrul Çeçen

Öz

İnsan, dünyaya adımını attığı ilk andan itibaren kendisini diğer varlıklardan ayrı kılan sorgulama yetisiyle bilincindeki sorulara cevap bulma ve anlamlandırma arayışına girmiştir. Bu süreç sonunda insan, bireysel bir kimlikten çıkıp toplumsallaşmaya başlamasıyla birlikte duygu ve düşüncelerini bir başkasına aktarma ihtiyacı hissetmiştir. Genel kabul sonucunda oluşturulan dil ile önce insanlar arasında; daha sonra da toplumlar arasında iletişim kurulmaya başlanmıştır. Ancak bu iletişimin ilk başlarda eş zamanlı bir şekilde gerçekleşmediği de görülmüştür. Kutsal kitaplar, mağaralara çizilen resimler, kalıntılar ve dikilen yazıtlar, gelecekteki toplumlara kalıcı ve etkileyici bir ileti göndermenin amacına hizmet etmiştir.
Türk milletinin en değerli miraslarından olan Orhun Yazıtları da devlet yönetiminin nasıl olması gerektiği, dönemin Türk boyları ile kağanları, Türklerin iç ve dış mücadeleleri ve Türk kültür unsurları gibi birçok kavram hakkında Türk milletine göndermiş olduğu iletilerle çağının sınırlarını aşan bilgilendirici ve öğüt verici bir iletişim kaynağıdır. Bu çalışmada dilin iletişim gücü ve işlevleri, dil felsefesi açısından ele alınarak Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk Yazıtları’ndaki iletiler, ünlü dil bilimci Jakobson tarafından belirlenen dilin altı temel işlevi çerçevesinde incelenmiştir. Bilge kişilerin duygu ve düşüncelerini yansıtan bu iletilerdeki derin anlam yapıları ve alıcıyı doğrudan etkileyen iletişim biçiminin dilin birçok işlevini barındırdığı ve yazıtların en çok anlatım işlevi aracılığıyla Türk milletine seslendiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Orhun Yazıtları , İletişim , Dilin İşlevleri.

Kaynakça

• Açıl, O. İlk Türk Devletlerinde Kadın Algısı ve Kadın Hakları, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/3 (Nisan 2016), 63-72.
• Ahanov, K. (2021). Dil Bilimin Esasları (Akt. Murat Ceritoğlu). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aksan, D. (1994). Göktürk Yazıtlarında Söz Sanatları Güçlü Anlatım Yolları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 38(1990), 1-12.
• Aksan, D. (2015). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dil Bilim (Cilt I, II, III) Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Altınörs, A. (2020). Dil Felsefesi Tartışmaları Platon’dan Chomsky’ye. Bilge Kültür Sanat.
• Ayan, D. (2021). Türkçede Göç: Sözcükler ve Kavramlar, İnsan Hareketliliği Uluslararası Dergisi, 1 (1): 90-119.
• Aydın, E. ve Karaman, A. (2019). Eski Türk Yazıt ve El Yazmalarında İkilemeler, Journal of Old Turkic Studies, 3(2), 259-286.
• Bayraktar, N. (2006). Dil Bilimi. Nobel Yayıncılık.
• Buran, A. (2016). Dil-İnsan-Kimlik İlişkisi, Uluslararası Edebiyat ve Toplum Sempozyumu (28-30 Nisan 2016- Bartın Üniversitesi), C II, s.391-394.
• Çekici, Y. E. (2021). Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretimi Açısından Dil İşlevleri. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara.
• Çeribaş, M. (2021). Türk Kültüründe Kut İnancı Ve Kut Aktarma Yolları, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2021, Cilt: 14, Sayı: 36, 1185-1206.
• Dessalles, J.L., Picq, P. ve Victorri, B. (2020). Dilin Kökenleri (Çev. Atakan Altınörs). Bilge Kültür Sanat.
• Develi, H. (2015). Dil Doktoru Dile ve Türkçeye Dair Yazılar. Kesit Yayınları.
• Ercilasun, A. B. (2020). Türklük Bilimi Yazıları. Bilge Kültür Sanat.
• Ergin, M. (2015). Orhun Abideleri. Boğaziçi Yayınları.
• Erkman Akerson, F. (2016). Türkçe Örneklerle Dile Genel Bir Bakış. Bilge Kültür Sanat.
• Frege, G. Écrits logiques et philosophiques, Traduction et introduction C. Imbert, Seuil, 1994.
• Gökberk, M. (2004). Değişen Dünya Değişen Dil. Yapı Kredi Yayınları.
• Kaplan, M. (2012). Kültür ve Dil. Dergâh Yayınları.
• Karaca, V. İ. ve Yalçın, S. K. (2016). Azerbaycan Türkçesi Ağızlarında Görülen İkilemelerin Sözcük Türü/Yapı ve Anlam Bakımından Değerlendirilmesi, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(4), 1651-1675.
• Kılıç, V. (2007). Dilin İşlevleri: Metin Eylem Kuramı Yaklaşımı, Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences 1 (2). 124-138
• Kılıç, V. (2022). Dilin İşlevleri. İçinde Çotuksöken, B. ve Önkal, G. (Ed.) Felsefe Söyleşileri XI-XII, Dil Felsefesi/Sanat Felsefesi (ss. 30-33). Maltepe Üniversitesi Yayınları.
• Korkmaz, S. (2005). Fast-Food (Hızlı Yemek) Pazarında Rekabetçi Stratejilerin Etkinliği: Üniversite Gençliğinin Tercihlerini Üniversite Gençliğinin Tercihlerinin Analizi. Ticaret ve Turizm Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı: 2.
• Lycan, W. G. Dil Felsefesi Güncel Sorunlar, Çözümler ve Tartışmalar (Çev. R. Levent Aysever). Say Yayınları.
• Mert, İ. S. ve Aydemir, M. (2019). Yönetsel Cesaretin Tarihi Kaynakları Üzerine Bir İnceleme: Eski Türk Yazıtlarında Cesaret, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(6), 331-340. https://doi.org/10.18506/anemon.523718
• Nesterova Coşkun, S. (2023). Roman Jakobson’da dilin işlevleri ve işleyiş mekanizması. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (36), 326-339. DOI: 10.29000/rumelide.1372353.
• Özcan, M. F. (2019). Orhun Yazıtlarındaki atasözü ve deyimlerin günümüzdeki karşılıklarına yönelik inceleme, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 98-105. DOI: 10.29000/rumelide.616897
• Özcan, Z. (2014). Dil Felsefesi I (Mantıkçı Paradigma). Sentez Yayıncılık.
• Pinker, S. (2021). Dil İç Güdüsü, Zihin Dili Nasıl Meydana Getirir? (Çev. Feray İlgün). Bilge Kültür Sanat.
• Toklu, M. O. (2018). Dil Bilime Giriş. Akçağ Yayınları.
• Üren, U. (2022). Köktürk Yazıtlarının “askerî propaganda” bağlamında değerlendirilmesi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 42, 129-161.
• Yağcıoğlu, S. (2005). Dil Asla Masum Değildir. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 7, Sayı 2, 136-143.
• Yalçın, S. K. ve Şengül, M. (2007). Dilin İletişim Süreci İçerisindeki Rolü ve İşlevleri, Journal of Turkish Studies. C 2, 2, 749-769.
• Yıldırım, E. 2021. Türklerdeki Kut Anlayışı İle Mezopotamya'daki Kralın Kutsallığı İnancının Karşılaştırılması, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi- Journal of Turkish Researches Institute. 70, (Ocak-January 2021). 325-342.
• Yıldız Altın, K. (2021). Türk Kültüründe Atalar Kültü. Gazi Kitabevi.
• Yolcu, M. (2002). Dil: İşlevi, Çeşitleri ve Alanları Bağlamında Kavramsal Bir İnceleme, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi II, Sayı: 4.