TÜRKİYE’NİN BALKAN ÜLKELERİNE İHRACAT PERFORMANSININ ÇEKİM MODELİ İLE İNCELENMESİ

Öz

Balkanlar, yüzyıllardır Türkiye için kültürel, tarihi ve insani bağlar açısından öncelikli bir bölge olmuştur. Aynı zamanda, Avrupa’ya uzanan stratejik bir köprü işlevi gören Balkan ülkeleri ile Türkiye arasındaki ticari ilişkiler, bu çalışmanın temel ilham kaynağını oluşturmuştur. Bu doğrultuda, çalışmanın temel amacı, Balkan ülkelerinin Türkiye’nin ihracat potansiyeli üzerindeki etkilerini panel veri yöntemi ile ampirik olarak analiz etmek ve elde edilen bulgulara dayalı politika önerileri sunmaktır. Çalışmada, ikili ve çoklu dış ticaret işlemlerini açıklama gücü yüksek olan çekim modeli tercih edilmiş ve analizler 2006-2022 yıllarına ait, uluslararası kuruluşlardan temin edilen veri setiyle gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, ampirik analizler En Uygun Genelleştirilmiş En Küçük Kareler Yöntemi (FGLS) ile yürütülmüş ve bağımlı değişken olarak Türkiye’nin 10 Balkan ülkesine yaptığı ihracat ele alınmıştır. Elde edilen sonuçlar, çekim modelinin yüksek bir açıklama gücüne sahip olduğunu ve anlamlı bulgular sunduğunu ortaya koymaktadır. Analiz sonuçlarına göre, Balkan ülkelerinin Gayri Safi Yurtiçi Hasılası, kişi başına düşen gelir düzeyleri ve serbest ticaret anlaşmaları, Türkiye’nin bu ülkelere yönelik ihracatını pozitif yönde etkilemektedir. Buna karşın, mesafe ve sınır komşuluğu değişkenlerinin ihracat üzerinde olumsuz bir etkisi olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgular, Balkan ülkeleri ile Türkiye arasındaki ticaret ilişkilerini geliştirmek için ekonomi politikalarına yönelik önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Balkanlar
• Türkiye
• Çekim Modeli
• Uluslararası Ticaret
• Panel Veri

Teşekkür

Sayın Editörümüze ve değerlendirme yapan hakemlerimize şükranlarımı sunarım.

AN ANALYSIS OF TÜRKİYE’S EXPORT PERFORMANCE TO BALKAN COUNTRIES USING THE GRAVITY MODEL

Öz

The Balkans have been a region of priority for Türkiye for centuries due to cultural, historical, and human connections. At the same time, functioning as a strategic bridge to Europe, the trade relations between Balkan countries and Türkiye have served as the primary inspiration for this study. Accordingly, the main purpose of this research is to empirically analyze the effects of Balkan countries on Türkiye’s export potential using the panel data method and to propose policy recommendations based on the findings. The study employs the gravity model, known for its strong explanatory power in bilateral and multilateral trade flows, and uses data from international organizations spanning the years 2006–2022. In this context, empirical analyses are conducted using the Feasible Generalized Least Squares (FGLS) method, with Türkiye’s exports to 10 Balkan countries serving as the dependent variable. The results indicate that the gravity model demonstrates a strong explanatory capacity and provides meaningful insights. The findings reveal that the Gross Domestic Product (GDP) of Balkan countries, their per capita income, and free trade agreements have a positive impact on Türkiye’s exports to the region. In contrast, distance and border adjacency variables exhibit a negative effect. These results offer significant implications for enhancing trade relations between Türkiye and the Balkan countries and form a basis for developing well-informed economic policies.

Anahtar Kelimeler

• Balkans
• Türkiye
• Gravity Model
• International Trade
• Panel Data

Kaynakça

1. Anderson, J. E. (1979). A theoretical foundation for the gravity equation. The American Economic Review, 69(1), 106-116.
2. Anderson, J. E., & Wincoop, E. V. (2003). Gravity with gravitas: A solution to the border puzzle. American Economic Review, 93(1), 170-192.
3. Antonucci, D., & Manzocchi, S. (2006). Does Turkey have a special trade relation with the EU?: A gravity model approach. Economic Systems, 30(2), 157-169.
4. Aytürel, S., & Berki, Ö. (2014). Avrupa Birliği, Türkiye ve Balkan ülkeleri ticaret ilişkileri. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimleri Dergisi Özel Sayı, 28, 197-212.
5. Baltagi, B. H. (2005). Econometric analysis of panel data. John Wiley Sons Ltd.
6. Bergstrand, J. H. (1985). The gravity equation in international trade: Some microeconomic foundations and empirical evidence. Empirical Evidence. The Review of, 474-481.
7. Božić-Miljković, I. (2014). Foreign trade between Russia and the Balkans in the context of global geostrategic relations. Journal of Globalization Studies, 5(2), 57-68.
8. Breusch, T. S., & Pagan, A. R. (1980). The lagrange multiplier test and its applications to model specification in econometrics. The Review of Economic Studies, 239-253.

9. Cihangir, Ç. K. (2019). Modern Yunanistan'ın karanlık çağı: Albaylar cuntası 1967-1974. The Journal of Academic Social Science, 37(37), 518-534.
10. Demirci, B. (2022). Çekim modeli çerçevesinde Türkiye ihracatının farklı ülke gruplarıyla değerlendirilmesi: Bir panel veri analizi (Yüksek lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi.
11. Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu. (2020). Hırvatistan bilgi notu. İstanbul: DEİK.
12. Driscoll, J. C., & Kraay, A. C. (1998). Consistent covariance matrix estimation with spatially dependent panel data. Review of economics and statistics, 80(4), 549-560.
13. Dursun-Ozkanca, O. (2016). Turkey and the European Union: Strategic partners or competitors in the Western Balkans? Journal of Regional Security, 11(1), 33-54.
14. Gümüşcan, İ., & Kahveci, M. (2012). Between Turkey and Balkans: Based on gravity trade model and linder hypothesis. IBAC, (1), 361-371.
15. Hausman, J. A., & Taylor, W. E. (1981). Panel data and unobservable individual effects. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 1377-1398.
16. Helpman, E., & Krugman, P. (1987). Market Structure and foreign trade: Increasing returns, ımperfect competition, and the ınternational economy. London: MIT Press.
17. Herman, E. (2010). Inflation and unemployment in the romanian economy. Annals of the University of Petroşani, Economics, 10(2), 157-170.
18. İnalcık, H. (2005). Türkler ve Balkanlar. Bal-Tam Turkluk Bilgisi, 20-44.
19. İnci, Z. (2018). Soğuk Savaş sonrası dönemde Bulgaristan ekonomisinde yaşanan gelişmeler (Yükseklisans Tezi). Trakya Üniversitesi. Internatıonal Trade Center. (2024, Mart 18) Trade Map. https://www.trademap.org/Product_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7c%7c%7c%7c%7c85%7c%7c%7c4%7c1%7c1%7c2%7c2%7c1%7c1%7c1%7c1%7c1, adresinden alındı.
20. İNSAMER. (2024, Mart 15). Sırbistan. https://www.insamer.com/tr/ulke-profili-sirbistan/ adresinden alındı
21. İrge, N. F. (2011). Balkanlarda jeopolitik bölünmeler ve Türkiye. C. S. Hasret Çomak içinde, Uluslararası Balkan Kongresi Bildiriler Kitabı (s. 275-297). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Yayınları.
22. Jusufi, G., & Ukaj, F. (2021). Turkey’s trade with Western Balkans: Looking beyond the Turkish foreign policy. InterEULawEast: Journal for the International and European Law, Economics and Market Integrations, 8(2), 133-160. https://doi.org/10.22598/iele.2021.8.2.7.
23. Kazancı, B. A. (2021). Türk Cumhuriyetlerinde Olası Gümrük Birliği ve Diğer Entegrasyon Modellerinin Analizi (Doktora Tezi). Kırıkkale Üniversitesi.
24. Kazancı, B. A., & Dikkaya, M. (2021). Genişletilmiş Türk Konseyi bağlamında çekim modeli uygulaması ile olası gümrük birliği analizi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 56(2), 640-656. 10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.21.04.1544.
25. Keskin Köylü, M. (2017). Türkiye ve Romanya karşılaştırmalı ticareti: 1923-2017. Geçmiş ve Günümüz Uluslararası Sempozyumu, (s. 1491-1534). Köstence. Kmenta, J. (1986). Elements of econometrics (2nd ed.). Londra: Macmillan Publishing.
26. Koçpınar, M., & Şeker, A. (2022). Türkiye’nin Kuşak Yol ülkelerine ihracat potansiyelinin panel çekim modeli ile analizi. MÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24(42), 292-309.
27. Korsita, B., Cania, L., Lazaj, A., & Prendi, L. (2023). An application of the gravity model: exploring foreign direct investment in the Balkan Region. Review of Economics and Finance, 21, 2036-2041. Kutner, M. H., Nachtsheim, C. J., Neter, J., & Li, W. (2005). Applied linear statistical models. New York: McGraw-hill.
28. Malaj, E., Liko, E., & Malaj, V. (2019). Gravity model and ınternational trade: The case of Western Balkan Countries. Journal of Business & Economic Policy, 74-83. doi:10.30845/jbep.v6n1p9.
29. Mere, M. (2023). Türkiye ve Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki ticaretin çekim modeli ile analizi. Dumlupınar Üniversitesi İİBF Dergisi, (10), 54-61.
30. Micevska, M., Eftimoski, D., & Mirčevska, T. P. (2002). Economic growth of the Republic of Macedonia: Experiences and Policy Recommendations. World Bank Global Research Project. OECD. (2022). OECD economic surveys: Slovenia 2022. Paris: OECD Publishing.
31. Oltheten, E., Pinteris, G., & Sougiannis, T. (2003). Greece in the European Union: Policy lessons from two decades of membership. The Quarterly Review of Economics and Finance, 43(5), 774-806.
32. Örnek, İ., & Türkmen, S. (2019). Gelişmiş ve yükselen piyasa ekonomilerinde sürdürülebilir enerji: Çevresel Kuznets Eğrisi yaklaşımı. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28(3), 109-129.
33. Papadimas, L. (2024, Nisan 30). Greek economy surges after decade of pain. Reuters: https://www.reuters.com/markets/europe/greek-economy-surges-after-decade-pain-2024-04-18/ adresinden alındı
34. Parks, R. W. (1967). Efficient estimation of a system of regression equations when disturbances are both serially and contemporaneously correlated. Journal of the American Statistical Association, 62(318), 500–509.
35. Pazarlıoğlu, M. V., & Gürler, Ö. K. (2007). Telekomünikasyon yatırımları ve ekonomik büyüme: panel veri yaklaşımı. Finans Politik ve Ekonomik Yorumlar, 44(508), 35-43.
36. Pere, E., & Ninka, E. (2017, Kasım). International trade in Western Balkan countries analysis based on gravity models. The wiiw Balkan Observatorty, Working Papers: https://wiiw.ac.at/international-trade-in-western-balkan-countries-analysis-based-on-thegravity-model-dlp-4632.pdf adresinden alındı
37. Pesaran, M. H. (2007). A simple panel unit root test in the presence of cross-section dependence. Journal of Applied Econometrics, 22(2), 265–312. https://doi.org/10.1002/jae.951
38. Pesaran, M. H., Ullah, A., & Yamagata, T. (2008). A bias‐adjusted LM test of error cross‐section independence. The Econometrics Journal, 11(1), 105-127.
39. Pesaran, M. H. (2021). General diagnostic tests for cross-sectional dependence in panels. Empirical economics, 60(1), 13-50.
40. Petrakos, G. (2002). The Balkans in the New European economic space: Problems of adjustment and policies of development. Eastern European Economics, 40(4), 6-30.
41. Petrakos, G., & Totev, S. (2000). Economic structure and change in the Balkan region: implications for integration, transition and economic cooperation. International Journal of Urban and Regional Research, 24(1), 95-113.
42. Petrovic, Z., & Reljic, D. (2011). Turkish ınterests and ınvolvement in the Western Balkans: A Score-Card. Insight Turkey, 13(4), 159-172.
43. Radulescu, A. (2012). The Balkans: Between economic crisis and European ıntegration. Financial Studies, (2), 129-146.
44. Sandalcılar, A. R., Cihan, K. A., & Çolak, Y. (2022). Türkiye'nin N11 ülkeleriyle olan dış ticaretinin belirleyicileri: Çekim modeli yaklaşımı. Uluslararası Ekonomi İşletme Ve Politika Dergisi, 6(1), 59-78. https://doi.org/10.29216/ueip.1078923.
45. T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (2017). Arnavutluk dış pazar stratejisi çalışması. AB ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü.
46. T.C. Saraybosna Büyük Elçiliği. (2020). Bosna Hersek ülke raporu. Saraybosna Büyük Elçiliği Ticaret Müşavirliği.
47. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2023a). Bulgaristan ülke profili. T.C. Ticaret Bakanlığı Uluslararası Anlaşmalar ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü.
48. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2023b). Karadağ ülke profili. T.C. Ticaret Bakanlığı Uluslararası Anlaşmalar ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü.
49. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2024, Nisan 1). Yürürlükte bulunan STA'lar. https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/serbest-ticaret-anlasmalari/yururlukte-bulunan-stalar adresinden alındı
50. Tatoğlu, F. Y. (2013). Panel veri ekonometrisi: Stata uygulamalı. Beta Yayınları.
51. Tatoğlu, F. Y. (2020). Panel veri ekonometrisi. Beta Yayıncılık.
52. Tekin, M., & Merdivenci, F. (2022). E7 ülkeleri ile Türkiye arasındaki dış ticaretin panel veri analizi: Çekim modeli yaklaşımı. Sosyoekonomi, 30(51), 407-426.
53. Tinbergen, J. (1962). Shaping the world economy: Suggestions for an international economic. New York: Twentieth Century Fund.
54. Türk Dil Kurumu. (2024, Mart 06). Güncel türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Sözlükleri: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
55. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2024, Mart 4). Balkan ülkeleri ile ilişkiler. https://www.mfa.gov.tr/balkanlar_ile-iliskiler.tr.mfa adresinden alındı
56. World Bank. (2024, Nisan 10). Data. https://data.worldbank.org/indicator/ adresinden alındı.
57. Yaşar, E., & Korkmaz, İ. (2017). Analysis of foreign trade between Turkey and the Balkan countries with gravity model. Kesit Akademi Dergisi, (10), 382-407.
58. Zamfir, P.-B. (2009). The economic and legal framework of Romanian relations in the EU's integration conditions. Bucharest: Tribuna Economica, Publishing House.