İngiltere’nin Basra Körfezi ve Ticaret Yolunu Kontrol Etme Çabaları

Öz

İngiltere’nin en önemli sömürgesi Hindistan’dı. İngiltere’nin Ortadoğu politikasının temeli de Hindistan ve Hindistan’a giden yolların güvenliğini sağlamaktı. Bu bağlamda özellikle de Süveyş Kanalı açılana kadar Basra Körfezi ticaret yolu ön plana çıkmaktaydı. Hem yol hem de Körfez bölgesini Hindistan’a yakın olması İngiltere’nin bölgeye daha çok ilgi göstermesine neden oldu. Bu amaç doğrultusunda İngiltere öncelikle bölgedeki küçük şeyhlikleri Osmanlı Devletinden bağımsız hale getirme politikası izledi. Osmanlı Devleti gibi güçlü bir devletin olması İngiltere’nin bölgede nüfuz alanı oluşturmasının önündeki en büyük engeldi. İngiltere, sömürgelerde uyguladığı geleneksel böl-parçala-yönet politikasına uygun olarak Körfez bölgesinde aynı dil, din, ırk hatta aynı kabileden olan insanlardan farklı siyasi oluşumlar ortaya çıkardı. Körfez bölgesinde birbiriyle kavgalı, İngiltere’ye bağımlı birçok küçük devletçik ortaya çıkardı. Daha sonra küçük devletçikler haline gelen şeyhliklerle himaye antlaşmaları imzalayarak diğer sömürgeci güçleri bölgeden uzak tutma politikası izledi.

Anahtar Kelimeler

• osmanlı
• İngiltere
• Körfez
• Ticaret
• Sömürge

Kaynakça

1. Akbulut, U. (2016). Hindistan Yolu ve İngilizler Fırat Nehri’nde İlk İngiliz Vapurları, Çizgi Yayınları.
2. Akyıldız, A. ve Kurşun, Z. (2018). Osmanlı Arap Coğrafyası ve Avrupa Emperyalizmi, İş Bankası Yayınları.
3. Arslanyürek, Y. ve Alpoğlu, O. (2023). İngiltere’nin Sömürgecilik Politikası Çerçevesinde Fırat Vadisi Demiryolu Projesi, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5 (10), 759-774.
4. Aslan, T., (2018). Halil Halid Bey’in Basra Körfezi Ve Havalisine Dair Raporu: Tespitler Ve Çözüm Önerileri, Researcher: Social Science Studies, 6(4), 407-430.
5. Bingöl, D., (2019). Katar’da Osmanlı Hâkimiyetine Tarihsel Bir Bakış, Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi,4(1), 79-100.
6. Bostan, İ., (1989). Basra Körfezinin Güney Kesimi ve Osmanlılar (1876-1908), Osmanlı Araştırmaları Dergisi, IX, 311-322
7. Choueiri, M. Y., (2011). Ortadoğu Tarihi, İnkılâp Yayınları.
8. Doğançay, S., (2015). İngiltere’nin Irak Siyaseti (1798-1876), [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.

9. Dunn, A.,(2000). Basra Körfezindeki İngiliz Çıkarları, Çev. Zekeriya Kurşun, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 299-326.
10. Eraslan, C., (1994). Irak’ta Türk-İngiliz Rekabeti (1876-1915), İstanbul Üniversitesi Edeb. Fak. Tarih Dergisi, 35, 223-251
11. Hut, D., (2000). XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Basra Gümrüğü, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 115-140
12. Kavas, A., (2017). “Kuveyt”, Yeni Türkiye Yayınları (İslâm Dünyası Özel Sayısı IV) 23(98), 28-34.
13. Kent, M., (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nun Sonu ve Büyük Güçler, çev. Ahmet Fethi, Alfa Basım Yayınları.
14. Kızılkaya, O., (2013). XIX. Yüzyılın Sonu XX. Yüzyılın Başlarında Basra Körfezi’nde Uluslararası Hâkimiyet Mücadelesi, Turkish Studies, 8(7), 293-306.
15. Kocatürk Ö., (2011). İngilizlerin Irak Ve Basra Bölgesindeki Faaliyetleri (1913-1914), Turkish Studies, 6(3), 1449-1462.
16. Kurşun, Z., (2002). “Katar” maddesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 25, 29-31.
17. Kurşun, Z., (2018). Osmanlı Devleti’nin Basra Körfezi Siyaseti: Bağdat, Basra ve Lahsa Beylerbeylikleri (1534-1672), FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (12), 1-27.
18. Lutskiy, B., (2011). Arap Ülkelerinin Yakın Tarihi, Çev., Turan Keskin, Yordam Kitap.
19. Ortaylı, İ., (1981). İkinci Abdülhamit Döneminde Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfuzu, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
20. Ortaylı, İ., (1983). Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfuzu, Kaynak Yayınları.
21. Ortaylı, İ., (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisadi ve Sosyal Değişim Makaleler I, Turhan Kitabevi.
22. Öke, M. K. vd.,(2013). Kutsal Topraklarda Casuslar Savaşı, İrfan Yayıncılık.
23. Öke, M. K., (2012). Musul Komplosu (1918-1926), İrfan Yayıncılık.
24. Rafeq, A., (2011). Farklı Bir Güç Dengesi–18. ve 19. Yüzyılda Avrupa ve Ortadoğu. Ortadoğu Tarihi – Dini, Siyasi, Kültürel ve Ekonomik Perspektiften, çev. Fethi Aytun, İnkılâp Yayınları.
25. Şenel, Ş., (2016). 19. Yüzyılda İngiltere’nin Basra Bölgesindeki Faaliyetleri, Akademik Bakış Dergisi, 9(18), 187-207.
26. Şimşek, H., F., ve Kaya, S., (2020). Basra Körfezi’nde Devlet İnşası Süreçlerinde İngiltere’nin Rolü: Bahreyn Örneği, Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 8(1), 82-104.
27. Uğuz, S., (2016) “Emperyalizm Çağında Akdeniz’den Hindistan’a Alternatif Yol Teşebbüsleri: Süveydiye (Samandağ) – Fırat Nehri – Basra Körfezi Hattı”, Hatay Tarihi ve Kültürü Üzerine Araştırmaları I: Dr. Mehmet Tekin Armağanı, Ed. Bülent Arı, Sacit Uğuz. ss. 108-125.
28. Yurdakul N. Ö., (2019). İngiltere Ortadoğu’ya Nasıl Girdi? Basra ve Bağdat’ta. İngiliz Konsoloslukları, Kronik Kitap