Öz

The Maraş aba is a traditional men's outer garment made waterproof by closing its pores through the effects of heat and moisture, resulting in a felted texture. It differs from the abas of other regions with its rose patterns, body consisting of two pieces lengthwise (şah), armpit slits, neckline tongue, and black-and-white striped ground weave. The felting process gives it a rigid texture. In weaving, a "motif" is each of the elements that come together to form a decorative work and constitute a unity in themselves. Symbolic motifs, beyond being mere ornaments, are elements documenting society's life with their cultural, social, religious, philosophical, and mythological dimensions whose roots go back to prehistory. The classification and recording of motifs are essential for revealing the cultural structure. Motifs added to weaves with the belief of protecting the wearer from negative energies can be designated as protective symbols. This study is structured using descriptive analysis and iconographic analysis approaches from qualitative research methods, with the aim of identifying and recording the protective and prayer-oriented motifs on Maraş abas through object analysis, visual documentation, and literature/archive reviews. As a result of the research, objective ornamental symbols woven for protective purposes on Maraş abas—such as the hand (elçek), three tughs (üç tuğ), frog, wolf's mouth (kurtağzı), scorpion, sugar lump (şekerpare), blue bead, amulet (muska), cross ornamentation, and knot—were examined. In addition, motifs added with a prayer intent—such as the hobble (bukağı) meaning loyalty, the star believed to bring abundance and luck, the lamp as a symbol of wisdom and guidance, the fertility leaf as a symbol of fertility, ivy and chain with the theme of proliferation, the samovar containing a prayer for hospitality and family unity, and the inscription "Mashallah" intended for protection from accidents and misfortunes—were identified through visual examples, and their symbolic meanings in the context of traditional craft were explained and recorded alongside the literature. 

Maraş Abasında Koruma ve Dua Mahiyetinde Dokunan Motifler

Öz

Maraş abası, ısı ve nem etkisi ile keçelendirilmiş gözenekleri kapatılarak su geçirmezlik sağlanmış bir erkek dış giysisidir. Gül desenleri, boyuna iki parçadan (şah) oluşan bedeni, kol altında bırakılan yırtmacı, yakasına yapılan dili ve siyah-beyaz çizgili zemin dokuması ile diğer yörelerin abalarından farklılaşır. Keçeleştirilmiş olması onu sert bir dokuya dönüştürmüştür. Dokumada “motif”, yan yana gelerek bir bezeme işini oluşturan ve kendi başlarına birlik olan ögelerden her biridir. Sembolik motifler ise süsleme olmanın ötesinde, kökleri tarih öncesine giden kültürel, sosyal, dinî, felsefî ve mitolojik boyutlarıyla toplumun yaşantısını belgeler nitelikteki unsurlardır. Motiflerin sınıflandırılması ve kayıt altına alınmaları kültürel yapıyı ortaya koyma açısından gereklidir. Giyeni kötü enerjiden korumak inancıyla dokumalara eklenen motifler, koruyucu mahiyetteki semboller olarak adlandırılabilir. Bu çalışma, Maraş abalarında yer alan koruyucu ve dua mahiyetindeki motifleri nesne analizi, görsel dokümantasyon ve literatür/arşiv taraması yoluyla tespit edip kayıt altına almak amacıyla nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz ve ikonografik çözümleme yaklaşımıyla kurgulanmıştır. Araştırma sonucunda, Maraş abalarına koruma maksatlı dokunan elçek, üç tuğ, kurbağa, kurtağzı, akrep, şekerpare, mavi boncuk, muska, çapraz süsleme ve düğüm gibi nesneli bezeme sembolleri incelenmiştir. Ayrıca; dua mahiyetinde eklenmiş sadakat anlamında bukağı, bereket ve şans getirdiğine inanılan yıldız, bilgelik ve rehberlik simgesi kandil, doğurganlık sembolü bereket yaprağı, çoğalma temalı sarmaşık ve zincir, misafirperverlik ve aile birliği duası içeren semaver ve kaza-beladan korunma niyetiyle “Maşaallah” yazılı motifler görsel örnekler üzerinden tespit edilmiş, geleneksel zanaat bağlamındaki simgesel anlamları literatür eşliğinde açıklanarak kayıt altına alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kahramanmaraş
• halk inaçları
• geleneksel erkek kıyafetleri
• maraş abası
• koruyucu motifler
• dua niyetine dokunan motifler

Kaynakça

1. Alp, Ö. (2000). Konya yöresi kilimlerinde sembolik motifler ve Oğuz boyu damgaları. Türk Dünyası Kültür ve Sanat Sempozyumu Bildirileri içinde (p. 351). Isparta: Altuntuğ Matbaası.
2. Arıöz, B. (2024). Hatay Arkeoloji Müzesi envanterinde yer alan aba ve meşlah dokumaların teknik, renk ve motif özelliklerinin incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (14), 195-209.
3. Artun, E. (2011). Türk Halk Kültüründe Maddi Kültür. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
4. Atasoy, N. (2018). Dünden bugüne Türk giyim kuşam ve süslenme. İstanbul: Kültür Yayınları.
5. Bayat, F. (2020). Türk kültüründe semboller ve motifler. Ankara: Halk Bilimi Yayınları.
6. Bozkurt, S. (2020). Geleneksel Türk halı sanatında kullanılan motiflerin anlamları: Sındırgı-Yağcıbedir halıları üzerine göstergebilimsel bir analiz. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(1), 697-731.
7. Deniz, B. (2000). Türk dünyasında halı ve düz dokuma yaygılar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
8. Deniz, B. (2010). Anadolu-Türk halı ve düz dokuma yaygılarında bazı motiflerin isimlendirilmesi. Akdeniz Sanat Dergisi, 5(3), 52-62.

9. Durdu, T. (2022). Kahramanmaraş’ta geleneksel giyim kültürü ve motifler üzerine bir inceleme. Kahramanmaraş: Akademik Yayınlar.
10. Eliade, M. (2005). Dinler tarihi: İnançlar ve ibadetlerin morfolojisi (M. Ünal, Çev.). Konya: Serhat Kitabevi.
11. Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten günümüze Anadolu motifleri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
12. Erdoğan, S. (2023). Türkçedeki “Su” ve suyun terim olarak örme, dokuma ve işleme sanatlarına yansıması. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi, 7(7), 39-59.
13. Eren, İ. (2015). Türk halk kültüründe inanç ve büyüsel pratikler. İstanbul: Anadolu Yayınları.
14. Ertem, G. (2009). Türk El Sanatlarında Hayvan Sembolizmi ve Mitolojik Kökenler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
15. Etikan, S. & Kılıçarslan, H. (2012). Düz dokumalarda nazar inancı ve göz motifi. Art-E Güzel Sanatlar Hakemli Dergisi, 5(10), 118-135.
16. Fowler Museum. (2019). Fowler Museum exhibition to showcase rare selection of garments from Syria. UCLA Newsroom. https://newsroom.ucla.edu/releases/dressed-with-distinction-garments-from-ottoman-syria (Erişim Tarihi: 16.02.2025).
17. Gökbuket, S. (1979). Anadolu'da Nazar Boncuğu ve Nazarlıklar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Gürcan, K. (2018). Kutsal şaman elbiseleri. İstanbul: Ötüken.
19. İnan, A. (1972). Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Kafesoğlu, İ. (2021). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
21. Karahan, A. (2007). Türk Kültüründe Nazar İnancı ve Uygulamaları. İstanbul: Timaş Yayınları.
22. Koşay, H. Z. (1956). Maarif vekâleti eski eserler ve müzeler umum müdürlüğü. Türk Etnografya Dergisi, (1), 86.
23. Oyman, N. R. (2019). Bazı Anadolu kilim motiflerinin sembolik çözümlemesi. Arış Dergisi, (14), 4-5.
24. Ölmez, N. F. & Aydoğan, E. (2008, Eylül). Yurtpınar (Antalya) yöresi dokumaları. 38. ICANAS Kongresi Bildirileri: Maddi Kültür içinde (Cilt 2, s. 914). Ankara: T.C. Başbakanlık Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
25. Öztürk, Ö. (2019). Türk halk inançları ansiklopedik sözlük. İstanbul: Folklor Yayınları.
26. Ripinsky-Naxon, M. (1998). The Nature of Shamanism: Substance and Function of a Religious Paradigm. Albany: State University of New York Press.
27. Şahhüseyinoğlu, N. (2000). Anadolu halk kültüründe inanç motifleri. Ankara: Ayyıldız Yayınları.
28. The Metropolitan Museum of Art. (2024). Man's Damir Coat with Short Sleeves. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/126815 (Erişim Tarihi: 16.02.2025).
29. The Metropolitan Museum of Art. (2024). Man's Damir Coat with Short Sleeves. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/126816 (Erişim Tarihi: 13.05.2021).
30. Yılmaz, S. (2021). Türk dokuma sanatı ve geleneksel giysi motifleri. Ankara: El Sanatları Yayınları.