Orta Çağ İslam Dünyasında Entelektüel Hârizmli Âlimler ve İlmi Faaliyetleri (11./12. Yüzyıl)

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1583 - 1596, 31.12.2025

Murat Erkoç

Öz

Çalışmada; “Orta Çağ İslam Dünyasında Entelektüel Hârizmli Âlimler ve İlmi Faaliyetleri (11./12. Yüzyıl)” başlığı altında Hârizmşahlar döneminde Hârizm’in ilmi ve edebi hayatı ele alınmıştır. İran, Çin, Güney Rusya, İskandinav ve Hindistan ülkelerini birbirine bağlayan ana yollar üzerindeki Hârizm’de ilmi ve edebî hayatın yoğun bir şekilde yaşandığı iki baş şehir öne çıkmaktadır. Bunlar: Kâs ve Kurkanc (Cürcaniyye/Ürgenç)’tır. Kurkanc şehrinde 407/1017 yılına kadar hüküm süren Me’mûnî Hârizmşahların ilim adamlarını desteklemeleri neticesinde çok sayıda kitap ve risalelerin yazılması Bağdat, Kahire ve Şam’dan sonra doğu vilayetleri içerisinde ilmi hayatın merkezlerden biri olarak kabul edilmesini sağlamıştır. Nitekim fıkıh, usûl, tefsir, belağat, felsefe, tarih, coğrafya, astronomi, matematik ve tıp alanında çok sayıda ilim erbabına ev sahipliği yaptığı bu husus; fıkıh, hadis, edip ve şairler hakkında kıymetli bilgiler ihtiva eden eserlerin incelemesi yapılarak ortaya konulmuştur. Me’mûnîler’den sonra Hârizm’i idare eden Altuntaşoğulları ve Anûştegin’in oğlu Kutbeddîn Muhammed’in tayin edilmesi ile temelleri atılan Hârizmşahlar Devleti’nde de kültürel Rönesans’ın ilerleyerek devam edildiğine dikkat çekilmiştir. Nitekim 10. yüzyılın sonu ile 11. yüzyılın ilk çeyreğinde Çin, Fars, Arap ve Hint kültürünün kavşak noktası haline gelen Hârizm’in Buhara ve Semerkant’tan sonra ilmi hayatın en yoğun yaşandığı yerlerden biri olduğu gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İlmi ve Edebi Hayat , Tefsir , Fıkıh , Hârizm , Hârizmşahlar.

Etik Beyan

-

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

Kaynakça

• Algar, H. (2006). Necmeddîn-i Kübrâ. İslâm Ansiklopedisi. (C. 32, s. 498-500). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Âşık, N. (1992). Bedîüzzaman el-Hemedânî. İslâm Ansiklopedisi. (C. 4, s. 328-329). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Bağdâdî, İ. (1951). Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. İstanbul, Matbaâtü’l-Behiyye.
• Bardakoğlu, A. (1997). Hanefî Mezhebi. İslâm Ansiklopedisi. (C. 16, s. 1-21). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Başaran, S. (1998). Hâzimî. İslâm Ansiklopedisi.(C. 17, s. 124-125). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Celâl, V. (2018). İslâm medeniyetinin yitik mirası Hârizm Me’mûn akademisi. Araştırma Yayınları.
• Çelebi, K. (t.y.). Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. (Muhammed Şerefeddîn Yaltakya, thk.). Beyrut, Dâru’l-İhyâi’t-Turâs el-Arab.
• Dâvûdî, Ş. (1983). Tabakātü’l-müfessirîn. Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Dımaşkî, E. (1928). Tebyînü kezibi’l-müfterî fîmâ nüsibe ile’l-İmâm Ebî’l-Hasan el-Eşʿarî, (Hüsâmeddin el-Kudsî, thk.). Dımaşk, Matbaatü’t-Tevfîk.
• Fekî, Ü.(1999). Düvelü’l-müstakîlle fî’l-meşrüi’l-İslâm münzü müstahî’l-asrî’l-Abbâsî hatta’l-ğazve’lMeğulî. Kahire, Dâru’l-Fikrî’l-Arabî.
• Hamevî, E. (1993). Mu‘cemü’l-üdebâ’ irşâdü’l-erîb ilâ ma‘rifeti’l-edîb. (İhsân Abbâs, thk.). Beyrut, Dâru’l-Arabî’l-İslâmi.
• Hemedânî, E. (1898). Resâʾil. Kahire, Matbaatû Hindiyye.
• İbn Hallikân, E. (1977). Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâ’i’z-zamân.(İhsân Abbâs, thk.). Beyrut, Dâru Sâdır.
• İbn Kesîr, E. (1992). el-Bidâye ve’n-nihâye. Beyrut, Mektebetü’l-Maʿârif.
• İbn Kutluboğa, E. (1992). Tâcü’t-terâcim. (Muhammed Hayr Ramazan Yûsuf, thk.). Dımaşk, Dâru’lKalem.
• İbn Tağrîberdî, E. (1963). en-Nucûm ez-Zâhire fî Mülûk Mısr ve'l-Kahire. Kahire, Vüzerâtü’s-Sekâfe.
• İbnü’l-Cezerî, E. (2006). Ğāyetü’n-nihâye fî tabakāti’l-kurrâʾ, (Bercestrasser, thk.). Beyrut, Dâru’lKütübi’l-İlmiyye.
• İbnü’l-İmâd, E. (1986). Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. (Abdülkadir Arnavut, Muhammed Arnavut, thk.). Beyrut, Dâru İbn Kesîr.
• İbnü’l-Müstevfî, E. (1980). Târîhü Erbîlî. Irak, Vüzerâtü’s-Sekafetî’l- Aʿlâm.
• İsnevî, C. (1987). Tabakatü’ş-Şâfiʿiyye. (Kemâl Yûsuf el-Hût, thk.). Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Kandemir, M. Y. (1996). Furâvî. İslâm Ansiklopedisi. (C. 13, s. 218-219). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
• Kıftî, E. (1986). İnbâhü’r-rüvât âlâ enbâhi’n-nühât. (Muhammed Ebû’l-Fadlî İbrahim, thk.). Kahire, Dâru’l-Fikri’l-Arab.
• Kureşî, A. (1993). el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakati’l-Hanefîyye. (Abdülfettâh Muhammed el-Hulv, thk.). Kahire, Dâru Hicr.
• Lebudî, H. (2013). et-Târîhu’l-hadârî lî bilâdî Hârizm fî’l-asrî’l-İslâmî. İskenderiye, Müessesetü Şebabü’l-Camiat.
• Leknevî, E. (1907). el-Fevâ’idü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefîyye. (Seyyîd Muhahmmed Bedreddîn Ebû’l-Firâs en-Ne‘sanî, thk.). Kahire, Dâru’l-Kütübi’l-İslâmi.
• Meymûnî, F. (2002). Devletü Me’mûnîyyin fî iklîmî Hârizm, Camiatü’l-Ezher, Mecelletü Külliyetü’lLûğatî’l-Ârabiyye, 31 169-347.
• Önen, H. (2014). Ebu 'Amr ed-Dânî'ye Göre Yedi Harfin Anlamı, Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi, 11, 56-72.
• Necmeddîn-i Kübrâ, E. (1993). Fevâʾihu’l-cemâl ve fevâtihu’l-celâl. (Yusuf Zeydan, thk.). Kahire, Dâru Sead es-Sibah.
• Saîd, K. (2015). el-Halîfetü’l-ilmîyyeti’l-hadisîyye lî’l-iklîmi Hârizm. Camîatü Yûsuf b. Huddetü’lCezair, Mecelletü’l-Buhûsü’l-İlmiyye ve’d-Dirâsetü’l-İslâmiyye, 9, 165-213.
• Safedî, E. (1991). el-Vâfî bi’l-vefeyât. (İhsan Abbâs, thk.). Beyrut, Dâru Neşr.
• Sübkî, E. (1964-1976). Tabakatü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ. (Abdülfettâh Muhammed el-Hulv, Mahmûd Muhammed et-Tânâhi, thk.). Kahire, Faysal İsâ el-Babî el-Halbî.
• Süyûtî, E. (1964). Buğyetü’l-vuʿât fî tabakâti’l-luğaviyyîn ve’n-nühât. (Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhim, thk.). Beyrut, Yayınevi Yok.
• Süyûtî, E. (2008). el-İtkān fî ʿulûmi’l-Kurʾân, (Şuayb el-Arnavut, thk.). Beyrut, Müessetü er-Risale Nâşîrun.
• Tâha, H. (1986). el-Edebû’l-Arâb fî iklîm Hârizm, Irak, Menşûratü Vüzerâtü’l-İ’lâm.
• Zehebî, E. (1982). Siyeru a‘lâmi’nnübelâ’. (Şuayb Arnavut, thk.). Beyrut, Müessesetü er-Risale.
• Zehebî, E. (1985). el-ʿİber fî haberi men ğaber.(Muhammed es-Saîd b. Besyûnî Zağlûl, thk.). Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Ziriklî, E. (2002). el-Aʿlâm. Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.