Osmanlı Devleti’nde Para Vakıfları: Girit Örneği

Öz

Osmanlı Devleti’nin sosyal, kültürel ve iktisadi hayatında vakıf müessesesinin çok önemli bir yeri vardır. Sosyal hayat üzerinde derin tesirler bırakmış olan vakıflar Osmanlı Devlet’indeki temel sosyal yardımlaşma ve dayanışma müesseseleridir. Bu amaçla vakıf kurucuları menkul ve gayrimenkullerini kamu yararına ebediyen tesis etmekteydiler. Meşruiyeti dönem dönem gerek Osmanlı uleması arasında gerekse günümüz fıkıh bilginleri arasında tartışılmış olsa da para vakıflarına ekseriyetle ulema tarafından cevaz verilmiştir. Hatta tarihi süreç içerisinde Osmanlı Devleti’nin resmî ideolojisi haline gelerek varlıkları bir anlamda garanti altına alınmıştır. Özellikle XVI. yüzyılda devrin önemli ulemaları olarak bilinen ve şeyhülislamlık görevini ifa eden Ebussuûd Efendi ve Çivizâde arasındaki para vakıfları ile ilgili olarak ciddi meşruiyet tartışmaları yaşanmıştır. Çivizâde’nin etkisiyle kısa bir dönem faaliyetlerine son verilmiş olsa da daha sonra tekrardan meşruiyet kazanmıştır. Hatta para vakıflarının sosyal yaşama olan katkıları dikkate alınarak kurumlar teşvik edilmiş ve bizzat padişahlar, vüzera ve ulema tarafından bu tür vakıflar kurulmuştur. Osmanlılara özgü kabul edilen, vakıf türlerinden biri olan para vakıflarının örnekleri Girit’te bol miktarda görünmektedir. Nihayetinde bu çalışma, 1669’da Kandiye’nin alınmasıyla Osmanlı himayesine giren Girit’in bir Osmanlı şehri hüviyeti kazandıktan sonra burada kurulan para vakıflarını inceleyerek, bu vakıfların kimler tarafından, ne kadar sermaye ile ve hangi amaçla kuruldukları hakkında bilgi vermeyi hedeflemektedir. Ayrıca XVIII. yüzyılda Girit’te kurulan para vakıflarının niteliği incelenerek, paralar ile birlikte hangi gayrimenkullerin vakfedildiği araştırmanın konusu içerisine alınmıştır. Yine kurulan bu vakıfların idari birimlere dağılımı incelenerek kır ve kent merkezli vakıflara değinilmekle birlikte vakıf kurucularının sosyal statüleri ve meslekleri hakkında bilgiler verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Girit
• Vakıf
• Para Vakıfları
• Gelir.

Cash Waqfs in the Ottoman Empire: The Case of Crete

Öz

The waqf institution has a very important place in the social, cultural and economic life of the Ottoman Empire. Waqfs, which had a profound impact on social life, were the main institutions of social solidarity and solidarity in the Ottoman State. For this purpose, the founders of the waqf established their movable and immovable properties for the public benefit in perpetuity. Although their legitimacy has been debated from time to time both among Ottoman scholars and contemporary fiqh scholars, the majority of scholars have given permission to cash foundations. In fact, in the historical process, they became the official ideology of the Ottoman Empire and their existence was guaranteed in a sense. Especially in the 16th century, there were serious legitimacy debates between Ebussuûd Efendi and Çivizâde, who were known as the important ulema of the period and who served as sheikhulislams. Although their activities were terminated for a short period of time due to Çivizâde's influence, they regained legitimacy later on. In fact, taking into account the contributions of cash foundations to social life, the institutions were encouraged and such foundations were established by the sultans, vizieras and ulema themselves. Examples of cash foundations, one of the types of foundations considered unique to the Ottomans, are abundant in Crete. Ultimately, this study aims to examine the cash foundations established in Crete after it became an Ottoman city following the capture of Heraklion in 1669 and to provide information about who established these foundations, how much capital they had and for what purpose. In addition, the nature of the cash foundations established in Crete in the eighteenth century is examined and the real estates that were endowed along with the cash are included in the subject of the research. Again, the distribution of these waqfs by administrative units is examined, and information on the social status and occupations of the founders of the waqfs is given, as well as the rural and urban waqfs.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Crete
• Waqf
• Cash Waqfs
• Revune

Kaynakça

1. VGMA, Ali Bölükbaşı Bin İsmail Vakfiyesi, Defter No: 2970, Sayfa 171.
2. VGMA, Ayşe Binti Hasan Vakfiyesi, Defter No: 2970, Sayfa 114.
3. VGMA, İsad Paşa Vakfiyesi, Defter No: 2970, Sayfa 188.
4. VGMA, Yefudinci Hasan Vakfiyesi, Defter No: 2970, Sayfa 189.
5. VGMA, Hadice binti Ali Hatun, Defter No: 2970, Sayfa 109.
6. VGMA, Mehmed Reis oğlu Ahmed Ağa, Defter No: 2970, Sayfa 116.
7. Selim Ağa oğlu Hacı İbrahim Paşa Vakfiyesi. Sayfa 251, Sıra 145.
8. Hacı Osman oğlu Ebubekir Abdullah Efendi Vakfiyesi, Defter No: 579, Sayfa 86, Sıra 37.

9. Kandiye Muhafızı Kamil Ahmed Paşa Vakfiyesi. 579-732, Sayfa 107, Sıra 46.
10. El-hac Mustafa Efendi İbn Veliyüddin Murat Vakfiyesi, Defter No: 582, Sayfa 428, Sıra 335.
11. Ahmed Ağa kızı Gülsüm Hatun Vakfiyesi, Defter No: 583, Sayfa 261, Sıra 201.
12. El-hac İsmail Ağa Vakfiyesi, Defter No: 583, Sayfa 200, Sıra 171.
13. İsmail oğlu Valide Sultan Kethudası Dergah-ı Âli Kapıcıbaşılarından Darbhane Emini Yusuf Ağa Vakfiyesi. Sayfa 853, Sıra 468.
14. Canım Reîs el-Hâc İsmâ‘îl Ağa İbni Mehmed Vakfiyesi, Defter No: 987, Sayfa 63, Sıra 19. 988 Numaralı Vakfiye-i Mücedded Rumeli Defteri
15. Süleyman oğlu Yerli Yeniçerileri Üçüncü Bölük Yüzbaşısı Hacı İbrahim Ağa Vakfiyesi. Sayfa 129, Sıra 49.
16. Ebubekir oğlu Hacı İbrahim Ağa Vakfiyesi, Defter No: 988, Sayfa 122, Sıra 44. Mevlana Abdüllatif Bin Osman Vakfiyesi. Sayfa 116, Sıra 41.
17. Adıyeke, A.N. (1991). Türk Basınında Girit’in Yunanistan’a Katılması. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1/1 47-70.
18. Akdağ, M. (1979). Türkiye’nin İktisadi ve İçtimaî Tarihi 1453-1559. (2 Cilt). Tekin Yayınevi.
19. Alkan, M. (2014). Adana Vakıfları İnsan Vakıf ve Şehir. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Bali Efendi, Padişaha Mektup. Süleymaniye Kütüphanesi, Şeyhülislam Esad Efendi Medresesi. Chambre de Commerce Française de Constantinople. “La Canee” (31.01.1892).
21. Çivizâde, M.M.E. Ebüssuud’a Reddiye. Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi.
22. Develioğlu, F. (2008). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Eski ve Yeni Harflerle). Aydın Kitapevi Yayınları.
23. Dumlu, E. (2015). XVI. yüzyıl Osmanlı Uleması Arasında Para Vakıfları Etrafında Cereyan Eden Tartışmalar (Ebussuûd, İbn Kemal, Çivizâde Birgivî). İlahiyat Tetkikleri Dergisi (İLTED), 2/44 303-337.
24. Durmuş, M.E. (2021). Osmanlı Para Vakıfları ve Nakit İşletme Yöntemleri. İslam İktisadı Araştırma Merkezi, 16, 1-16.
25. Ergenç, Ö. (1982). Klasik Dönemdeki Eşraf ve Ayan Üzerine Bilgiler. Osmanlı Araştırmaları Dergisi 3, 105-113.
26. Erkal, M. (1987). Sosyoloji (Toplumbilimi). Filiz Kitabevi.
27. Goffman, D. (1999). The Ottoman Empire and Early Modern Europe. Cambridge University Press.
28. Gökbilgin, M. T. (2007). XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livası Vakıflar-Mülkler-Mukataalar, İşaret Yayınları.
29. Işın, M. (1954). Tarihte Girit ve Türkler (374 Sayılı Deniz Mecmuası’nın Tarihî İlâvesi). Askerî Deniz Matbaası.
30. İnalcık, H. (1964). The Nature of Traditional Society. Political Modernization in Japon and Turkey. (ed. Robert E. Ward and Dankward A. Rustow). New Jersey: Princeton University Press, 42-64.
31. İnalcık, H. (1996). Osmanlılarda Raiyyet Rüsûmu. Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi. Eren Yayınları.
32. İnalcık, H. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi I 1300-1600, (çev. Halil Berkay) Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Kafadar, C. (1995). Between Two Words The Construction of the Ottoman State. University of California Press.
34. Kanar, M. (2011). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Say Yayınları.
35. Keskioğlu, O. (1988). Fıkıh Tarihi ve İslam Hukuku. Müftüoğlu Yayınları.
36. Kurtkan, A. (1968). Metodolojik Bir Deneme Olarak Mali Sosyoloji. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
37. Mandaville, J.E. (1979). Usurious Piety: Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire. IJMES, 289-308.
38. Nâcî, M. (1978). Lügat-ı Nâcî. Asr Matbaası.
39. Özcan, T. (1998). Para Vakıfları ile İlgili Önemli Bir Belge. İLAM Araştırma Dergisi 3/2, 107-112.
40. Özcan, T. (2003). Osmanlı Para Vakıfları Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Pakalın, M.Z. (1983). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. (2-3. Cilt). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
42. Pul, A. (2017). Anonim Bir Osmanlı Kaynağına Göre Girit’in Fethi. Gece Kitaplığı.
43. Sami, Ş. (1317). Kâmûs-ı Türkî. (nşr. Ahmed Cevdet. 1-2. Cilt). İkdam Matbaası.
44. Sorokin, P.A. (1959). Social and Cultural Mobility. Free Press.
45. Tabakoğlu, A. (1994). Türk İktisat Tarihi II. Dergah Yayınları.
46. Zilfi, M.C. (1993). Süleyman The Second and His Time. (ed. Halil İnalcık and Cemal Kafadar). ISIS Pres.