Mushaf Tarihi İçerisinde Endülüs İlim Havzası Mushaf Çalışmalarında Öne Çıkan Şahsiyetler ve Eserleri

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1401 - 1417, 31.12.2025

Muazzam Yener

Öz

Hz. Osman zamanında teksir ettirilen Mushaflar emsâr bölgelerine gönderilmiştir. Emeviler dönemine gelindiğinde ise Müslümanların Kur’ân ihtiyaçlarını karşılamak üzere Hz. Osman’ın teksir ettirdiği Mushaflar temel alınarak yeniden çoğaltma faaliyetlerine gidilmiştir. Dönemin halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın (öl. 86/705)destekleri ve Bağdat valisi el-Haccâc b. Yûsuf’un girişimleriyle gerçekleşen bu çalışmalar daha sonra bir gelenek hâline gelmiş, yönetime geçen halife veya valiler mushaf yazdırarak çeşitli beldelere göndermiştir. Hicrî birinci asırdan itibaren Medine başta olmak üzere Mekke, Basra, Kûfe ve Şâm gibi şehirlerde yoğunlaşan kıraat çalışmaları, çeşitli unsurların etkisiyle, ilk kıraat ekolleri buralarda ortaya çıkmış ve buna bağlı olarak kıraat imamlarının kıraat tercihleri yönündeki mushaflar gündeme gelmiştir. İlk kıraat ekolleri arasında sayılan ve ayrı bir yere sahip olan yedi kıraat imamlarının mushafları öne çıkmıştır. Araştırmanın amacı, tarih içerisinde mushafın Endülüs’e intikali sürecinde gelişen meseleleri ortaya koymaktır. Her ne kadar mushafların Endülüs bölgesine geç bir zamanda ulaştığı zikredilse de Kuzey Afrika’ya yapılan ilk fetihlerle birlikte bu bölgede yaygınlık kazandığı bilgisi önem kazanmıştır. Çalışmada, Endülüs’te kıraatlere ve mushaflara yönelik yapılan çalışmalarla birlikte Arap yazısı karakterinin geliştirilmesi konumuzu oluşturmuştur. Mushafların yazımı ve bu konuda öne çıkmış devlet ricalinden bahsedilirken Endülüs’te yazılan mushaflar ele alınmıştır. Araştırma esnasında temel kaynaklarla birlikte tez ve makalelerden yararlanılarak elde edilen bulgular değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Mushaf Tarihi , Endülüs , Mushaf Hattı ve Âlimleri , İlim Havzası

Prominent Personalities and Their Works in the Mushaf Studies of the Andalusian Scholarly Basin within the History of Mushaf

Öz

The codices (Muṣḥafs) reproduced during the caliphate of ʿUthmān ibn ʿAffān were distributed to major Islamic cities to ensure unity in the Qur’ānic text. In the Umayyad era, particularly under Caliph ʿAbd al-Malik ibn Marwān and Governor al-Ḥajjāj ibn Yūsuf, these codices became the foundation for further reproduction efforts, eventually establishing a tradition of distributing standardized Muṣḥafs. From the first Islamic century, qirāʾāt (Qur’ānic recitation) studies flourished in cities like Medina, Mecca, Kufa, Basra, and Syria, leading to the formation of early qirāʾāt schools. As a result, codices reflecting the recitational preferences of prominent reciters gained significance, especially those associated with the seven canonical readers (qurrāʾ al-sabʿa). This study investigates the transmission and development of the Muṣḥaf in al-Andalus. While some sources claim that the Muṣḥaf reached al-Andalus late, this research argues that Qur’ānic transmission began as early as the initial conquests of North Africa around 21/642. It also explores the region’s contributions to qirāʾāt, manuscript production, and the refinement of Arabic script. The importance of Andalusian Muṣḥafs and the involvement of influential state figures are emphasized. The study’s findings are supported by primary sources, academic theses, and scholarly articles to provide a comprehensive understanding.

Anahtar Kelimeler

Qıraat , History of the Mushaf , al-Andalus , Qur'anic Script and Scholars , Centers of Islamic Knowledge

Kaynakça

• Adıgüzel, C. E. (2021). Endülüs’te İlim, Âlim ve Ulema. Doğu Batı Düşünce Dergisi, 24(98), 94. https://isamveri.org/pdfdrg/D01737/2021_98/2021_98_ADIGUZELC.pdf
• Akaslan, Y. (2019). Endülüs’ün Kıraat İlmindeki Yeri. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 19(1), 132.
• Alparslan, A. (2009). İslam Yazıları Hat ve Tezhip Sanatı ̇ . Âlûsî, Ş. M. (2016). Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-seb’i’l-mesânî. (1-29). Thk. es-Seyyid Mahmûd Şükrî Âlûsî. İdâretü’t-Tibâati’l-Munîrati.
• Amârî, S. b. A. (2023). Ekvâl Atâ’ b. Yezîd el-Horasânî fi’r-resmi’l-Osmânî. Mecelletu Ma’hedi’l-İmâm eş-Şâtıbî li’d-Dirâsât el-Kur’âniyye, 119-178.
• b. Ebû Dâvûd, A. b. S. (2002). Kitâbü’l-mesâhif. (1-5). Thk. Muhibbuddîn Abdüssübhân. Dâru’lBeşâiri’l-İslâmî.
• bi Uyûn, S. M. (2009). Kitâbetü’l-mesâhif fi’l-Endelüs. Mecelletü’l-Buhûsi ve’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 7(4), 144-145.
• Cankurt, F. (2023). Tefsir Mukaddimelerinde Mushaf Tarihi Olgusu. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 9(2), 1311-1336. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1356344
• Çetin, M. N. (1992). “Basît”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 5, s. 106). TDV Yayınları.
• Derveze, M. İ. (2000). et-Tefsîru’l-hadîs tertîbu’s-suvar hasebi’n-nüzûl. (1-5). Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
• Ebû Dâvud, S. b. N. (2000). Muhtasaru’t-tebyîn li hecâi’t-tenzîl. (1-5). Thk. Ahmed b. Muhammed Muammer Şarşâl. Mecmeu’l-Melik Fehd li’t-Tibâati’l-Mushafi’ş-Şerîf.
• ed-Dânî, E. A. b. O. (2010). el-Mukni’ fî ma’rifeti mesâhif ehli’l-emsâr. Thk. Nûratu binti Hasan b. Fahd el-Humeyyed. Dâru’t-Tedmûriyye.
• ed-Dânî, E. A. O. b. S. (1997). el-Muhkem fî nakti’l-mesâhif. Thk. İzzet Hasan. Dâru’l-Fikr el-Muâsır.
• el-Endelüsî, İ. M. el-Cühenî. (2007). Kitâbü’l-bedî’ fî ma’rifeti mâ rusime fî mushaf Osman. Thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Dâr Ammâr.
• el-Enderâbî, A. b. E. Ö. (1985). Kırâât kurrâi’l-ma’rûfîn bi rivâyeti’l-meşhûrîn. Thk. Ahmed Nâsıf elCenâbi. Müessesetu’r-Risâle.
• el-Ensârî, E. A. M. b. M. b. A. (1973). ez-Zeyl ve’t-tekmile. (1-7). Thk. İhsân Abbâs. Dâru’s-Sekâfe,.
• el-Ferrâ, E. Z. Y. b. Z. (1983). Meâni’l-Kur’ân. (1-3). Thk. Ahmed Yûsuf Necâtî. Âlemu’l-Kutub.
• el-Hamed, Ğ. K. (1982). Dirâsetun târîhiyyetun lügaviyyetun. Dâr Ammâr.
• el-Kaysî, E. M. M. b. E. T. (1984). el-Keşf ’an vücûhi’l-kirââti’s-seb’i ve ilelihâ ve hicecihâ. Thk. Muhyiddin Ramazan. Müessesetü’r-Risâle.
• el-Lebîb, E. B. A. (2011). ed-Durru’s-sakîletu fî şerh ebyâti’l-akîle. Thk. Abdulâli Ayte Za’bûl. Dâru’lMa’rife.
• el-Menûnî, M. (1969). Târîhu’l-mushafi’ş-şerîf bi’l-mağrib. Mektebetü’l-Cündî.
• el-Menûnî, M. (1991). Târîhu’l-virâkati’l-Mağribiyye. Menşûrâtu Külliyetü’l-Âdâb ve’l-Ulûmi’lİnsâniyye.
• el-Merâkişî, E. A. M. b. M. A. el-Ensârî el-Evsî. (1973). ez-Zeyl ve’t-tekmile li kitâbi’l-mevsûl ve’s-sila. Thk. İhsân Abbâs. Dâru’s-Sekâfe,.
• es-Safedî, S. H. b. A. (2000). el-Vâfî bi’l-vefâyât. (1-31). Thk. Ahmed el-Arnaût & Türkî Mustafa. Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
• es-Sebtî, K. İ. b. M. b. İ. (1983). Tertîbu’l-medârik ve takrîbu’l-mesâlik li ma’rifeti a’lâm mezhebi Mâlik. (1-8). Thk. Muhammed b. Tâvît et-Tancî. Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûnü’l-İslâmiyye.
• es-Sehâvî, A. E.-H. A. b. M. (2003). el-Vesîletu ilâ keşfi’l-akîle. Thk. Muhammed el-İdrîsî et-Tâhirî. Mektebetu’r-Rüşd.
• es-Semhûdî, Ş. b. A. A. H. (2001). Vefâ’u’l-vefâ bi ahbâri dâru’l-Mustafa. (1-2). Thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamit. Dâru’l-Kutubü’l-İlmiyye.
• et-Tenesî, E. A. b. M. b. A. (2008). et-Tirâz fî şerh zapti’l-Harrâz. Thk. Ahmed b. Ahmed Şarşâl. Mecmeu’l-Melik Fehd.
• ez-Zebîdî, es-S. M. el-Hüseyn. (1969). Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. (1-37). Thk. Mustafa Hicâzî. Matbaatu Hükûmeti Küveyt,.
• ez-Zehebî, Ş. E. A. M. b. A. O. (1995). Ma’rifetu’l-kurrâi’l-kibâr ala’t-tabakâti ve’l-a’sâr. (1-2). Thk. Tayyar Altıkulaç.
• ez-Zürkânî, M. A. (1995). Menâhilu’l-’irfân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. (1-2). Thk. Feyyâz Ahmed ez-Zemerli. Dâru’l-Kütübi’l-’Arabi.
• Fârûkî, İ. R., Fârûkî, L. L., & Lulu, A. (1998). Atlasu’l-hadâratü’l-İslâmiyye. Mektebetü’l-Abikân.
• Hamdân, Ö. (2017). el-Manzûmatu’r-râiyyetu fî’r-resmi’l-mushaf li’ş-şâtıbiyyeti ve şurûhihe. Mecelletu Ma’hedi’d-Dirâsât eş-Şarkiyyeti li’l-Ebâi’d-Dûmanikân., 32.
• Hamdân, Ö. Y. A. (2006). Meşrûu’l-mesâhif es-sânî fi’l-asri’l-Emevî. Mecelletü’l-Buhûs ve’dDirâsâti’l-Kur’âniyye,.
• Hamdân, Ö. Y. A. (2008). İ’lâm ehlu’l-besâir bimâ evredehu İbnu’l-Cezerî mine’l-kunûzi ve’z-zehâir. el-Câmi’atu’l-Hurra,.
• Harûf, M. F. (2015). el-Müntekâ mıin tevcîhu’l-kirââti’l-aşri. Dâru’l-Beyrûti.
• Hârun, A. M. (1998). Tahkîkü’n-nüsûsi ve neşruhe. Mektebetü’l-Hâncî.
• Hasan, S. İ. (2001). el-Kitâbetü’l-Arabiyyeti mine’n-nukûşi ile’l-kitâbi’l-mahtût. Dâru’l-Faysalü’sSekâfiyyeti.
• Hedeb, M. binti A. M. (2023). Hakem b. İmrân ve cuhûduhu fî resmi’l-mushaf ve naktihi. Mecelletu’lUlûmu’ş-Şer’iyye, 1(67), 502.
• Himîtû, A. (2000). Mu’cemu müellefât el-Hâfız Ebû Amr ed-Dânî. el-Cem’iyyetu’l-Mağribiyye Esâtizetu’t-Terbiyeti’l-İslâmiyye,.
• Humeydî, M. E. N. (2008). Cezvetü’l-muktebis fî zikri vülâti’l-Endelüs. Thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf & Muhammed Beşşâr Avvâd. Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
• İbn Atiyye, E. M. A. (2015). el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-Azîz. (1-10). Thk. Heyet. Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûnü’l-İslâmiyye.
• İbn Haldûn, A. b. M. b. M. (2004). Mukaddimetu İbn Haldûn. (1-2). Thk. Abdullah Muhammed edDervîş. Dâru’l-Belhî.
• İbnu’l-Abbâr, E. A. M. b. A. el-Kudâî. (2011). et-Tekmiletu li kitâb es-silati. (C. 1-6). Thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
• İbnu’l-Faradî, E.-V. A. b. M. b. Y. b. N. el-Ezdî. (1989). Târîhu ulemâi’l-Endelüs. (1-5). Thk. İbrahim el-Ebyârî. Dâru’l-Kutubi’l-Lübnânî.
• İbnü’l-Cezerî, M. b. M. (2006). Gâyetu’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ’. (1-2). Thk. C Bercestreasser. Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyye,.
• İbnü’n-Nedîm. (t.y.). el-Fihrist. Dâru’l-Ma’rife.
• İnân, M. A. (1997). Devletü’l-İslâm fi’l-Endelüs. Mektebetü’l-Hâncî.
• İsâ, M. A. (1982). Târîhu’t-tâlim fi’l-Endelus.
• Ka’bî, A. A. Ş. (2018). en-Nâsihûne fî Kurtuba mine’l-fethi hattâ nihâyeti’l-hilâfeti (92- 422/VII/1031). Mecelletü Külliyetü’t-Terbiyeti İbn Rüşd li’l-Ulûmi’l-İnsâniyye Câmiatu Bağdâd, 25, 122.
• Kalkaşendî, E.-A. A. (1914). Subhu’l-a’şâ. (1-15). Dâru’l-Kütübi’l-Hidiviyye Tab’atü’l-Emîriyye.
• Kâtib, A. b. E. Y. b. C. b. V. (1964). Târîhu’l-Ya’kûbî. (1-2). Thk. Muhammed Sâdık Bahru’l-Ulûm. Mektebetü’l-Hayderiyyeti ve Matbaatuha.
• Maşalı, M. E. (2015). Kur’ân’ın Metin Yapısı. Otto Yayınları.
• Maşalı, M. E. (2020). "Mushaf". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 31, ss. 242-248). TDV Yayınları.
• Miknâsî, A. İ.-K. (1973). Cezvetü’l-iktibâs fî zikri men halle mine’l-a’lâmi medîneti Fâs. Dâru’lMansûr li’t-Tibâati ve’l-Verâkati.
• Ravaşdeh, Z. (2023). Osman b. Affan Mushafı ve Fas-Endülüs Mushaf Yazım Geleneğine Etkisi. Muş Alpaslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 6(2), 157-174. https://doi.org/10.47145/dinbil.1370801
• Salihoğlu, A. (2023). Mağrib ve Kuzey Afrika Mushaflarında Takip Edilen İmam el-Hebtî’nin (ö. 930/1523) Vakıf Sistemi ve Vakf- İbtida İlmindeki Yeri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 54, 327.
• Sâlim, S. es-S. A. (2010). Edvâ’ alâ mushaf Osman b. Affân ve rihletuhu Şarken ve Ğarben. Müessesetu Şebâbi’l-Câmia.
• Serin, M. (2020). "Mushaf". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 31, ss. 248-254). TDV Yayınları.
• Sezgin, F. (1991). Târîhu’t-turâsi’l-Arabî. (A. M.-S. Abdurrahim, Ed.; 1-10). A. M.-S. Abdurrahim, Ed. Vizâretu’t-Ta’lîm.
• Şebbâh, M. (2015). İnâyetu ehli’l-Endelus bi’l-mushafi’ş-şerîf mine’l-fethi’l-İslâmî ilâ sukût Ğirnâta. Küllüyeti’l-Ulûmu’l-İslâmiyye.
• Temîmî, H. C. (2015). el-Ğâzî b. Kays el-Endelusî ve ekvâluhu fi’r-resmi’l-Osmânî. İmâdetu’lBahsi’l-İlmiyyi el-Câmiatu’l-Ürdüniyye, 2(42), 656.
• Tilimsânî, A. b. M. (2011). Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelus er-ratîb. (1-11). Thk. İhsân Abbâs. Dâr Sadr.
• Tilimsânî, M. b. M. (1981). el-Müsnedü’s-sahîhu’l-hasen fî meâsir ve mehâsin mevlânâ Ebi’l-Hasen. Thk. Mâriya Hisus Bagyera. eş-Şirketu’l-Vataniyye li’n-Neşri ve’t-Tevzi’.
• Yener, M. (2024). Asr-ı Saâdet’ten Hicrî Sekizinci Asra Kadar Yemen Bölgesinde Kıraat İlminin Durumu. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 44, 97-123. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1513006
• Yıldırım, M. (2024). Fas’ta Müslüman Fetihlerinden sonra Kurulan Şehirler. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(6), 4097.
• Yılmaz, A. (2012). Endülüs ve Mağrib’te Kufi Hattının Tarihi Gelişimi. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 29, 124. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunigsed/issue/2582/33232