Bir Lokmanın Dili: Şanlıurfa Ağzında Ekmek Adları

Öz

Ekmek, yerleşik hayatın yaygınlaşmasıyla insanlığın temel besin kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Bereketli Hilal ve Mezopotamya uygarlıklarında (Sümer, Babil, Asur, Akad, Kaldea ve Elam) başlayan bu serüven, kısa sürede geniş bir coğrafyaya yayılmış ve farklı toplumların mutfak kültürlerinde önemli bir yer edinmiştir. Göçebe yaşam tarzına sahip olan Türkler, dil verilerine göre 9-10. yüzyıllardan itibaren ekmek tüketmeye başlamış, yerleşik hayatın benimsenmesiyle ekmek çeşitliliği artmıştır. Buna bağlı olarak ekmeğin dildeki kavram alanı da genişlemiştir. Karahanlı dönemi itibarıyla mutfak kültüründe önemli bir yere sahip olan ekmeğin birçok farklı türü kaydedilmiş, bu çeşitlilik ilerleyen yüzyıllarda daha da zenginleşmiştir. Türkiye Türkçesi ağızları içerisinde önemli bir konuma sahip olan Şanlıurfa ağzı, temel besin gıdasını ifade etmek üzere kullanılan adlandırmalar ve çeşitleri bakımından dikkate değer bir bölge olarak öne çıkmaktadır. Bölgede “ekmek” ve “nan” gibi temel adlandırmaların yanı sıra tarihsel süreç içerisinde şekillenmiş ve kültürel etkileşimlerle günümüze kadar ulaşmış farklı ekmek türleri bulunmaktadır. Kimi ekmek çeşitleri, en eski Türkçe kaynaklardan itibaren takip edilebilmekte ve bu durum, Şanlıurfa ağzının köklü mutfak kültürüyle olan bağını ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, Şanlıurfa ağzında ekmeğe dair adlandırmalar ve bunların Türkçe içerisindeki yeri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Şanlıurfa ağzı
• ekmek adları
• söz varlığı.

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

yok

The Language of a Bite: Bread Names in the Şanlıurfa Dialect

Öz

With the spread of sedentary life, bread has become one of the fundamental food sources of humanity. This journey, which began in the civilizations of the Fertile Crescent and Mesopotamia (Sumer, Babylon, Assyria, Akkad, Chaldea, and Elam), rapidly expanded across a wide geography and came to hold a significant place in the culinary traditions of various societies. According to linguistic data, the Turks—originally a nomadic people—began consuming bread around the 9th and 10th centuries. As they transitioned to a sedentary lifestyle, the variety of bread types increased, and correspondingly, the conceptual field of bread in the language expanded. Starting from the Karakhanid period, bread held an important place in the culinary culture, and numerous types were recorded, with this diversity continuing to grow in the following centuries. The Şanlıurfa dialect, which holds a notable position among the dialects of Anatolian Turkish, stands out as a region of interest due to its naming practices and diversity of expressions used to refer to this essential food item. In addition to basic terms such as ekmek and nan, the region preserves various bread types that have emerged through historical processes and cultural interactions. Some of these types can be traced back to the earliest sources of the Turkish language, thereby demonstrating the deep connection between the Şanlıurfa dialect and a rich culinary tradition. This study examines the archaic origins and historical transformations of the terminology related to bread in the Şanlıurfa dialect.

Anahtar Kelimeler

• anlıurfa dialect
• bread names
• vocabulary.

Destekleyen Kurum

There's no need

Etik Beyan

There's no need

Kaynakça

1. Avcıoğlu, İ. (2023). Türk kültüründe doğacak çocuğun cinsiyetinin tahmin edilmesine yönelik inanışlar, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi,(29). 636-649.
2. Baskakov, N. A. (1991). Gagavuz Türkçesinin sözlüğü. (Kaynak, İ. ve Doğru, A. M.Akt.), Kültür Bakanlığı Yayınları
3. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish, Oxford University Press.
4. Coq, A. V. L. (1922). Türkische manichaica aus chotscho III. Berlin: Verlag Der Akademie Der Wissenschaften.
5. Çınar S. (2023). Şanlıurfa ağzı söz varlığı, [Yayımlanmamış doktora tezi].Necmettin Erbakan Üniversitesi.
6. Edip K. (1991). Urfa ağzı, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
7. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü, Bizim Büro Basımevi
8. Ergin, M. (2015). Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları.

9. Ghalioungui, P., Khalil, SH., & Ammar, A. R. (1963). On An Ancient Egyptian method of diagnosing pregnancy and determining foetal sex, Medical History, 7 (3), 241–246.
10. Gül, B. (2004). Eski Türk tarım terimleri, [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
11. Gülensoy, T. (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü-I- (a-n), Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Işın, P. M. (2022). Avcılıktan gurmeliğe yemeğin kültürel tarihi, Yapı Kredi Yayınları.
13. Kanar, M. (2010). Farsça Türkçe sözlük, Say Yayınları.
14. Karahan, L. (1996). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Öner, M. (2015). Kazan-Tatar Türkçesi sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları
16. Özçelik, S. (1997). Urfa merkez ağzı inceleme-metinler-sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Özdemir A. (2024). Türk Dili ve Kültüründe Ekmek Kavramı, [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gaziantep Üniversitesi.
18. Özdemir, A. (2022), Suriye Türkmen Türkçesi ağızlarında ekmek/ çörek denk çifti ve bunun bir dil ölçütü olarak görünümü. Halk Gastronomisi, (Ed.) Mehmet Aça vd., Motif Vakfı Yayınları, İstanbul.
19. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Sami, Ş. (2010). Kamus-ı Türkî, Çağrı Yayınları.
21. Saraç M., A. (2018). Tanıklarıyla Urfaca Urfalıca Şanlıurfa, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
22. Soran, H., Yetkin-Soran, M. (2018). Urfa’da pişer bize de düşer Urfa mutfağı, Alfa Yayınları.
23. Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati ikinci cilt c-e, Yapı Kredi Yayınları.
24. Türk, O. (2024). Şanlıurfa ili Bozova ilçesi Yaslıca beldesi ağzı, Sonçağ Akademi.
25. Ünsal, A. (2021). Nimet geldi ekine – Türkiye’nin ekmeklerinin öyküsü, Yapı Kredi Yayınları.
26. Yerasimos, M. (2019). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde yemek kültürü - yorumlar ve sistematik dizin, Yapı Kredi Yayınları.