Dîvânu Lügâti't Türk İle Karşılaştırıldığında Çuvaşça Söz Başında Ünlü Düşmesi Görülen Sözcükler

Öz

Söz başı ünlü düşmesi, takip edilebilen tarihî ve çağdaş Türk dillerinde varlığına az rastlanılan ses olaylarından biridir. Çuvaşçanın Dîvânu Lügâti't Türk'e Göre Söz Varlığı adlı doktora çalışmasında, Dîvânu Lügâti't Türk’te madde başı olan ve ünlü ile başlayan kimi sözcüklerin Çuvaşçada söz başı ünlü düşmesi ses olayına maruz kaldığı gözlenmiştir. Bütüne oranlandığında bu ses olayının ilgili çalışmada da çok az meydana gelen bir ses olayı olduğu görülmüştür. Çalışmanın inceleme kısmı iki bölüme ayrılmıştır. Dîvânu Lügâti't Türk’te söz başında ünlü bulundururken Çuvaşça sözlüklerde söz başı ünlüsünü yitirmiş şekliyle kaydedilmiş, biçim ve anlam eşdeğerliği bulunan sözcükler Dîvânu Lügâti’t- Türk’te Bulunup Çuvaşça Sözlüklerde Anlam ve Biçim Karşılığı Tam Olarak Tespit Edilen Sözcükler adlı birinci bölümde: alaçu = laśǐ, emes = mar, ėlet- = leś -, ısırt- = śırt-, işen- = şan-, oŋay = may, ulaġ = lav, uwun- = van-, üçün = *şǐn; anlam olarak benzer, biçimbirim olarak farklı sözcükler ise ikinci bölümde incelenmiştir. Söz başında ünlü düşmesi görülen bu sözcüklerin çoğu dar ünlülüdür. Geniş ünlülü sözcüklerde ise önce daralma ve bazı örneklerde daralma ile birlikte kısalma sonrası düşme meydana gelmiştir. Bu düşmeler, akıcı ve sızıcı/ sızıcılaşan seslerin önünde gerçekleşmektedir. Eski Türkçe = Çuvaşça sözcük denkliklerinde; sızıcılaşma, akıcı nöbetleşme ve sızıcı nöbetleşme ses olayları görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lügâti
• Eski Türkçe
• Çuvaşça
• Söz Başı Ünlü Düşmesi
• Karşılaştırmalı Dilbilim.

Teşekkür

Çalışmada desteklerini esirgemeyen Prof. Dr. Özlem AYAZLI hocama teşekkürlerimi sunarım.

Words, Exhibiting Initial Vowel Elision in Chuvash When Compared with Dîvânu Lügâti't Türk

Öz

Initial vowel dropping is a phonetic phenomenon rarely encountered in the historical and contemporary Turkic languages that can be traced. In a doctoral study titled "The Vocabulary of Chuvash According to Dîvânu Lügâti't Türk," it was observed that some words in Dîvânu Lügâti't Türk that begin with a vowel at the beginning of an entry are subject to the phonetic phenomenon of initial vowel dropping. Relative to the overall structure, this phonetic phenomenon was also found to be a very rare occurrence in the study. The analysis section of the study is divided into two parts. In the first part, titled "Words Found in Dīwān Lughāt al-Turk That Have Exact Semantic and Formal Equivalents in Chuvash Dictionaries," words that begin with a vowel in Dîvânu Lügâti’t- Türk but appear in Chuvash dictionaries without the initial vowel—while maintaining both formal and semantic equivalence—are examined. These include: alaçu = laśǐ, emes = mar, ėlet- = leś -, ısırt- = śırt-, işen- = şan-, oŋay = may, ulaġ = lav, uwun- = van-, üçün = *şǐn; words that show semantic similarity but differ morphologically are analyzed in the second part. Most of these words, which have vowel drops at the beginning of the word, have narrow vowels. In words with a broad vowel, a narrowing occurred first, followed by a drop after the narrowing—and in some cases, a shortening as well. These elision occur before the liquid and spirantised/be spirantised sounds. In Old Turkic–Chuvash lexical correspondences, phonological processes such as spirantization, liquid alternation, and fricative alternation are observed.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lügâti’t Türk
• Old Turkic
• Chuvash
• Initial Vowel Elision
• Comparative Linguistics

Teşekkür

I would like to thank Prof. Dr. Özlem AYAZLI for her support in the study.

Kaynakça

1. Atalay, B. (2006). Divanü Lûgat-it-Türk (I-IV). Türk Dil Kurumu.
2. Agyagási, K. (2019). Chuvash Historical Phonetics. An areal linguistics study. With an Appendix on the Role of Proto-Mari in the History of Chuvash Vocalism. Turcologica 117. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
3. Ahmetyanov, R. G. (2015). Etimologiçeskiy Slovar’ Tatarskogo Yazıka I- II. Kazan: İzdatel’stvo Magarif-Vakıt. Akademia Nauk SSSR. (1969). DTS: Drevnetyurksiy Slovar’. Leningrad.
4. Ay, M. (2022). Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Bapların Söz Yapımı Bakımından İncelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü- Samsun].
5. Ayazlı, Ö. (2016). Eski Uygurca Din Dışı Metinlerin Karşılaştırmalı Söz Varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Banguoğlu, T. (1990). Türkçenin Grameri. İstanbul: Baha.
7. Bayram, B. (2019). Çuvaş Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Bilgen, İ. (1989). Divânü lugāti’t Türk’te Söz Yapımı. [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü- Ankara].

9. Bozkurt, F. (2023). Divân-ü Lugat-it-Türk. Salon Yayınları.
10. Ceylan, E. (1997). Çuvaşça Çok Zamanlı Ses Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Clauson, S.G. (1972). An Etimological Dictionary of Pre- Thirteenth- Century Turkish. Oxford.
12. Dankoff, R. - Kelly, J. (1985). Maḥmūd al-Kāšġarī. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lugāt at-Turk). Cambridge.
13. Durmuş, O. (2022). 18. Yüzyıl Çuvaşçanın Söz Varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Eker, S. (1998). Kıpçak Grubu Türk Dillerinin Karşılaştırmalı Ses Bilgisi. [Doktora Tezi- Hacettepe Üniversitesi- Sosyal Bilimler Enstitüsü- Ankara].
15. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları . Ercilasun, A. (1983). Kars İli Ağızları- Ses Bilgisi-. Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi Yayınları.
16. Ercilasun, A.- Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş- Metin, Çeviri- Notlar- Dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation. Wiesbiden.
18. Eren, H. (2020). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (ETDES). Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Ersoy, F. (2021). Çuvaş Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Fedotov, M. R. (1996). Etimologiçeskiy Slovar’ Çuvaşskogo Yazıka, 1-2 cilt, Çuvaşskiy Gosudarstvennıy İnstut Gumanitarnıh Nauk, Çeboksarı.
21. Gabain, A. (2007). Eski Türkçenin Grameri. [çev: Mehmet Akalın] Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Gülensoy, T. (1987). Rumeli ağızlarının ses bilgisi üzerine bir deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 32, 87-147.
23. Güneri, M. B. (2025). Çuvaş Türkçesi Ulıp Destanı’nın İncelemesi, Bağlamlı Sözlüğü Ve Gramatikal Dizini. [Doktora Tezi- Erciyes Üniversitesi- Sosyal Bilimler Enstitüsü- Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı].
24. Güzel, S. (2014). “Çuvaş Türkçesi mar Edatı ve Kullanımları”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 11(1):143-165. Hacıeminoğlu, N. (1996). Karahanlı Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Kaçalin, M. S. (2021). Dîvânu Lugâti’t-Türk. Kabalcı Yayıncılık.
26. Karaağaç, G. (1993). “Türkçede Düzensiz Ses Değişmesi Örnekleri”. Eğitim Bilimleri Dergisi, 2 (3).
27. Kaynak, M. (2021). Çuvaş Türkçesinde Olumsuzluk. [Yüksek Lisans Tezi- Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi- Sosyal Bilimler Enstitüsü- Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı].
28. Kıran, A. (2019). Çuvaş Türkçesinde İsim ve İsim Çekimi (Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi Karşılaştırmalı). [Atatürk Üniversitesi- Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü- Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı- Türk Dili Bilim Dalı, Doktora Tezi, Erzurum].
29. Levitskaya, L. S. (2014). İstoriçeskaya Fonetika Çuvaşskogo Yazıka. Çeboksarı: Çuvaşskiy Gosudarstvennıy İnstitut Gumanitarnıh Nauk.
30. Menges, K. (1959). Die aralo-kaspische Gruppe. J. Deny vd. Philologiae Turcicae Fundamenta 1 içinde (434-488). Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
31. Öner, M. (1998). Bugünkü Kıpçak Türkçesi (Tatar, Kazak ve Kırgız Lehçeleri Karşılaştırmalı Grameri). Ankara: Türk Dil Kurumu.
32. Paasonen, H. (1950) Çuvaş Sözlüğü TDK, c. III, 7, İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi.
33. Pritsak, O. (1959). Das Altaitürkische. J. Deny vd. Philologiae Turcicae Fundamenta 1 içinde (568-598). Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
34. Radloff, W. (1883). Vergleichende Grammatik der nördlichen Türksprachen: Phonetik der nördlichen Türksprachen. Weigel’s Verlag: Leipzig.
35. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki.
36. Salan, M.- Kabadayı, O. (2022). Çağdaş Türk yazı dillerinde art zamanlı söz başı ünlü düşmesi üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73 (Haziran), 85-107.
37. Sevortyan, E.V. (1974). Etimologiçeskiy slovar’ tyurskix yazıkov, Moskova.
38. Sevortyan, E.V. (1980). Etimologiçeskiy slovar’ tyurskix yazıkov, Moskova.
39. Skvortsov, M. İ. (1982). Çăvaşla-vırăsla slovar′ Çuvaşsko-russkiy slovar', Moskva.
40. Starostin, S., Dybo, A., Mudrak, O. (2003). Etymological Dictionary of the Altaic Languages (EDAL). Leiden-Boston Brill.
41. Şçerbak, A. M. (1970). Sravnitel’naya Fonetika Tyurkskikh Yazıkov. Leningrad: İzdatel’stvo Nauka.
42. Taş, İ. (2020). Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
43. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9, İstanbul.
44. Tenişev, E. R., Levitskaya, L. S., Pokrovskaya, L. A., Yuldaşev, A. A., Gacieyva, N. Z., Musayev, K. M. ve Kovşova, A. A. (1984). Sravnitel’no-İstoriçeskaya Grammatika Tyurkskih Yazıkov- Fonetika. Moskova: İzdatel’tsvo Nauka.
45. Türk, V. (2003). Türkçede ön seste ünlü düşmesi (aphaeresis-aphesis) örnekleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 44, 223-233.
46. Vural, H.- Böler, T. (2011): Ses ve Şekil Bilgisi. Türk Dili İncelemeleri: 11, İstanbul.
47. Vural, H.- Toparlı, R. (2013). Kıpçak Türkçesi. Sonçağ Yayınları, Ankara.
48. Yalçın, S. K. (2013). Çağdaş Türk Lehçelerinde Ünlüler. [Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi- Sosyal Bilimler Enstitüsü- Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Elazığ].
49. Yegorov, B. G. (1964). Etimologiçeskiy slovar Çuvaşskogo yazıka I-II. Çeboksarı.
50. Yılmaz, M. (2011) “Orhun Yazıtlarının Söz Varlığı ile Çuvaşçanın Söz Varlığının Fonetik Açıdan Karşılaştırılması”, Türk Dünyası Araştırmaları, 191. sayı, s. 65- 83.
51. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen ‘Altuigurisch – Deutsch – Türkisch’, Eski Uygurcanın el sözlüğü ‘Eski Uygurca – Almanca – Türkçe’. Göttingen.