Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki Atasözleri Üzerinden Karahanlı Türkçesi Hâl (Durum) Ekleri ile Arapça Harf-i Cerlerin Karşılaştırılması

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 3, 1308 - 1338, 31.12.2025

Sadi Gedik , İsmail Akçay

Öz

Öz: Bütün dillerde bir duyguyu bir düşünceyi bir hükmü ifade etmek için cümleler oluşturulur. Bu cümleleri oluştururken kelimeleri birbirine bağlayan unsurlar bulunabilir. Harf-i cerler Arapçada, hâl ekleri ise Türkçede kelimeleri birbirine bağlayan unsurlardır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesindeki hâl ekleri ile Arapçadaki harf-i cerlerin görev bakımından benzerlikleri tespit edilmeye çalışılacaktır. Esas alınacak olan metin ise Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki atasözleri ve bunların Arapçaya yapılan tercümeleridir. Dîvânu Lügâti’t-Türk, Türkçeden Arapçaya ansiklopedik bir sözlüktür. Kaşgarlı Mahmud tarafından 1074 yılında tamamlanmıştır. Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. Sözlükte Türkçe kelimelerin Arapça açıklamaları yapılmış ve içerisinde kelimelerin Arapça açıklamalarının yanında kelimelerin ve madde başlarının daha iyi anlaşılması için kelimeler ve madde başları cümle içerisinde kullanılmıştır. Bu cümleler zaman zaman günlük hayatta kullanılan sıradan cümleler, zaman zaman ise atasözü, şiir vb. kültür değeri yüksek olan dil ürünleridir. Sözlükte 300’e yakın atasözü mevcuttur. Bu atasözlerinde kelimeleri birbiriyle bağlamak için hâl ekleri kullanılmıştır. Kâşgarlı Mahmud bu atasözlerini Arapçaya tercüme etmiştir. Arapçaya yapılan tercümelerde ise harf-i cerler kullanılmıştır. Bu çalışmada yönelme, bulunma, ayrılma ve vasıta hâli ekleri ile harf-i cerler arasında görev bakımından önemli düzeyde benzerlikler tespit edilmiştir. İlgi ve belirtme hâli ekleri ile harf-i cerler arasında bir benzerlik görülmemiştir. Eşitlik hâli eki ile yön gösterme hâli ekini harf-i cerlerle karşılaştırmak için yeterli bir veri bulunmamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Karahanlı Türkçesi , Hâl Ekleri , Arapça Harf-i Cerler , Dîvânu Lügâti’t-Türk

Comparison of Karakhanid Turkish State Suffixes and Arabic Prepositions Based on Proverbs in Dîvânu Lügâti't-Türk

Öz

Abstract: In all languages, sentences are constructed to express an emotion, a thought, or a judgment. In forming these sentences, various elements may serve to connect words to one another. In Arabic, ḥurūf al-jaarr (prepositions) fulfill this role, while in Turkish, this function is carried out by case suffixes. This study aims to identify the functional similarities between the case suffixes in Karakhanid Turkish and the ḥurūf al-jaarr in Arabic. The primary source for this analysis will be the proverbs found in the Dīwān Lughāt al-Turk and their corresponding translations into Arabic. Dīwān Lughāt al-Turk is an encyclopedic dictionary translated from Turkish into Arabic. It was completed by Kāshgharī Maḥmūd in the year 1074 and is recognized as the earliest known dictionary of the Turkish language. In the dictionary, Turkish words are explained in Arabic, and in addition to the Arabic definitions, the words and entry titles are also used in sentences to facilitate better understanding. These sentences are sometimes ordinary phrases used in daily life, and at other times, they are language products with high cultural value, such as proverbs, poems, etc. The dictionary contains nearly 300 proverbs. In these proverbs, case suffixes are used to connect the words to each other. Kāshgharī Maḥmūd translated these proverbs into Arabic, wherein ḥurūf al-jarr (prepositions) were used. In this study, a significant functional similarity has been identified between the case suffixes of direction, location, separation, and instrument, and the ḥarf-i jar (prepositions) in Arabic. There is not enough data to compare the case suffixes of equality and direction indication with the Arabic ḥarf-i jar (prepositions

Anahtar Kelimeler

Turkish Language , Karakhanid Turkish , Case Suffixes , Arabic Ḥurūf al-Jarr , Dīwān Lughāt al-Turk

Kaynakça

• Akalın, Ş. H. (2008). Bin yıl önce bin yıl sonra Kaşgarlı Mahmud ve dîvânu lügâti’t-Türk. TDK Yayınları.
• Ammâr, M. İ. (1998). el-Aḫtâ‘uş-şâ’i ‘a fi’sti‘malâti ḥurûfi’l-cer. Dâru ‘Âlemi’l-Kutub.
• Ayçiçeği, (2022). Türkçe-Arapça kalıp söz kopyaları üzerine,
• Çiçek, M. (2022). Et-Tahlîlü’t - Tekâbülî Beyne’l-Lügati’l- Arabiyye ve’’t- Türkiyye ve’l-Kürdiyye Alâ Saîdeyi’l-Müsnedi ve’l-Müsnedi İleyh. Sonçağ Akademi Yayınları.
• Daḳr, ‘A. (1986). Mu‘cemu’n-nahw. 3. Baskı. Müessesetu’r-Risâle.
• Deḥḥâḥ, E. F. (2004). Şerḥu elfiyeti İbn Mâlik. Mektebetu’l-Ubeykân.
• Ercilasun. A. B., Akkoyunlu, Z. (2014). Kaşgarlı Mahmud dîvânu lügâti’t-türk. Türk Dil Kurumu.
• (2020). Dîvânu lügâti’t-Türk şiirler ve atasözleri. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Esterabâzî, R. M. Ḥ. (1996). Şerhu’r-raḍî likâfiyeti İbn Ḥâcib. (thk. Yaḥyâ Beşîr Mısrî). İdâretu’s Seḳâfeti ve’n-Neşri bi’l-Câmi‘a.
• Ġalâyînî, M. (1967). Câmi ‘ud-durûsi’l-‘arabiyye, 10. Baskı. el-Maba ‘atu’l-Asrıyye. (Cilt 1-3) Hacıeminoğlu, N. (1996). Karahanlı Türkçesi grameri. TDK Yayınları.
• Ḥasan, A. (1966). en-Naḥwu’l-wâfî. Dâru’l-Ma‘ârife. (Cilt 1-4)
• Ḥassân, T. (1994). el-Lugatu’l-arabiyye-ma‘nâhâ ve mebnâhâ. Dâru’å-æeḳâfe.
• Işık, C. (2015). Arapça ile Türkçe arasındaki temel farklılıklar. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6, 119-146.
• İbn ‘Akîl, B. A. (1964). Şerh İbn ‘Akîl. İntişarât-i Nâsır Husrev. 14. Baskı. (Cilt 1-2)
• İbn Hişâm, C. ‘A.Y. (2004). Şerh Şuzûru’z-zeheb fî ma‘rifeti’l-‘arab. Dâru’ṭ-Tala’i‘. (2000). Muġni’lebȋb ‘an kutubi’l-e‘ârîb. (thk. ‘Abdullatîf Muhammed el-Hatîb). es- Silsiletu’t-Turâsiyye (21). (Cilt 1-5)
• İbn Mâce, M. Y. (2010). es-Sünen. (thk. ‘İṣâm Mûsâ Hâdî). Dâru’s-Siddîk.
• İbn Manẓûr, C. M. M. (1985). Lisânu’l-‘arab, Neşru Edebi’l Havza. (Cilt 1-16)
• Kaçalin, S. M., Ölmez M. (2023). Kaşgarlı Mahmud dîvânu lügâti’t-türk Türk dilinin ilk sözlüğü. Vakıfbank Kültür.
• Kızılkaya, Y. (2020). Ḥarf-i cerle müteaddîlik bağlamında fiil-ḥarf-i cer ilişkisinin taḥlili. Ekev Akademi Dergisi, 24(8ı), 508-521.
• Korkmaz, Z. (2007). Türkiye türkçesi şekil bilgisi. TDK Yayınları.
• Mâwerdî, (2013). Edebu’d-dîn ve’d-dünyâ. Dâru’l-Minhâc.
• Meydânî, A. İ. (2023). Mecma’u’l- Emsâl. Mektebetü’l-Asriyye.
• Râciḥî, ‘A. (1998,). et-Taṭbîḳu’n-naḥwî. Dâru’l-Ma ‘rife el-Câmi‘iyye.
• Saḫawî, (1985). M. A. el-Maḳâṣıdu’l-ḥasene. (thk. Muhammed ‘Oåmâ el- Ḫuşt). Dâru’l-Kitâb.
• Sevinç, R. R. (2025). Dîvânu lügâti’t-türk’te Türkçe ve Arapça arasında mukayese edilen unsurlarda benzer ve farklı yönlerin değerlendirilmesi. Rize İlahiyat Dergisi, 28(Nisan 2025), 81-96.
• Sîbeweyhi, ‘A. ‘U. K. (1983). el-Kitâb. (thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârun). ‘Âlemu’l-Kutub. (Cilt 1-4)
• Suçin, M. H. (2006). Türkçe ve Arapça ikilemelerde sözcük dizilişi ve ses benzeşmesi. EKEV Akademi Dergisi, 10(28), Yaz 2006, 281-294.
• Tanç, İ. H. (2015), Arapça ve Türkçenin isim tamlamaları açısından karşılaştırılması. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3, 1-15.
• Tehanewî, M. ‘A. (1996). Mewsu‘âtu’l-keşşâfi ısṭılaḥâti’l-funûn ve’l-‘ulûm. (thk. ‘Ali Deḥrûc). Mektebetu Lubnân. (Cilt 1-2)
• Zeccâcî, A. İ. (1984). el-Cümel fi’n-nahw. (thk. Ali Tewfîḳ el-Ḥamad). Dâru’l-Emel.
• Zemahşerî, M. U. C. (2004). el-Mufassal fȋ ‘ilmi’l-‘arabiyye. (thk. Fahr Sâlih Kadâreh). Dâru ‘Âmârlin-Neşr ve Tevzi‘.
• Zihnî, H. M. el-Münteḫab ve’l-muḳteḍab fî ḳawâidis’s-sarf we’n-naów, Marifet Yayınları. (Cilt 1-2)