Yapay Zekâ ve İnsan Aklı: Felsefî Açıdan Bir Karşılaştırma

Öz

Akıl, zekâ, bilinç, anlam, irade ve ahlâk, insanı tanımlama ve diğer varlıklardan ayırma çabasının en temel kavramları arasında yer almaktadır. Günümüzde yapay zekâ teknolojilerinin hızla gelişmesi, bu kavramların yeniden ele alınmasını gerekli kılmıştır. Özellikle insan aklı ile yapay zekâ arasındaki benzerlik ve farklılıklar felsefî açıdan daha görünür hale gelmiştir. İnsan aklı, yalnızca öğrenme, kavrama ve akıl yürütme gibi bilişsel yetilerle değil, aynı zamanda anlam kurma, öznel deneyim yaşama, sezgi geliştirme, ahlâkî değerlendirmede bulunma ve sorumluluk üstlenme gibi çok farklı özelliklerle belirginleşmektedir. Buna karşılık yapay zekâ, veri işleme, örüntü tanıma, karar verme ve belirli görevlerde yüksek başarı gösterme kapasitesiyle dikkat çekmektedir. Ancak bilinç, kendilik, değer üretimi ve gerçek anlamda anlama gibi meselelerde yapay zekâ tartışmalı bir konumda bulunmaktadır. Bu çerçevede çalışmada akıl kavramı hem Batı felsefesi hem de İslâm düşüncesi içerisindeki anlamıyla birlikte değerlendirilmektedir. Yapay zekânın tarihsel gelişimi, tanımı ve temel yaklaşımları insan aklıyla mukayeseli biçimde ele alınmaktadır. Böylelikle yapay zekânın insan aklını hangi yönlerden taklit edebildiği ve hangi yönlerden ondan ayrıldığı ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Yapay Zekâ Felsefesi
• İnsan Aklı
• Yapay Zekâ Bilinci
• Yapay Zekâ Etiği.

Artificial Intelligence and Human Mind: A Philosophical Comparison

Öz

Concepts such as reason, intelligence, consciousness, meaning, will, and morality are among the most fundamental in attempts to define the human being and distinguish it from other entities. The rapid development of artificial intelligence technologies has made it necessary to reconsider these concepts. In particular, the similarities and differences between human reason and artificial intelligence have become more visible from a philosophical perspective. Human reason is characterized not only by cognitive capacities such as learning, understanding, and reasoning, but also by meaning-making, subjective experience, intuition, moral evaluation, and the assumption of responsibility. In contrast, artificial intelligence is notable for its capacity to process data, recognize patterns, make decisions, and perform specific tasks with high efficiency. However, it remains controversial in matters such as consciousness, selfhood, value production, and genuine understanding. In this context, the study examines the concept of reason within both Western philosophy and Islamic thought. The historical development, definitions, and main approaches of artificial intelligence are analyzed comparatively with human reason, thereby revealing the ways in which AI can imitate human cognition and the aspects in which it fundamentally diverges.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Philosophy of Artificial Intelligence
• Human Mind
• Artificial Intelligence Consciousness
• Artificial Intelligence Ethics.

Kaynakça

1. Aristoteles. (2000). Ruh üzerine. Z. Özcan (Çev.). Alfa Basım Yayım Dağıtım.
2. Aydın, A. A. (1964). İslâm inançları ve felsefesi. Güzel Sanatlar Matbaası.
3. Aydın, M. S. (2014). Din felsefesi. İzmir İlâhiyat Vakfı Yayınları.
4. Bakış, M. L. (2025). Yapay zekâ bilinç öznesinin yerini alabilir mi? İnsan ve makine üzerine bir karşılaştırma. Beytulhikme An International Journal of Philosophy, 15(1), 93-118.
5. Bartneck, C., vd. (2021). An introduction to ethics in robotics and AI. Springer.
6. Bolay, S. H. (1989). Akıl. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2), 238-242. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Bolay, S. H. (2013). Felsefe doktirinleri ve terimleri sözlüğü. Nobel Akademik Yayıncılık.
8. Bringsjord, S. (2008). Ethical robots: The future can heed us. AI & Society, 22(4), 539-550.

9. Cevizci, A. (2002). Etiğe giriş. Paradigma Yayınları.
10. Cevizci, A. (2013). Felsefe sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.
11. Chalmers, D. J. (1996). The conscious mind: In search of a fundamental theory. Oxford University Press.
12. Clark, A. (2008). Supersizing the mind: Embodiment, action, and cognitive extension. Oxford University Press.
13. Dennett, D. C. (1991). Consciousness explained. Penguin.
14. Dennett, D. C. (1998). When HAL kills, who's to blame? Computer ethics. İçinde D. Stork (Eds.), HAL's legacy: 2001's computer as dream and reality (ss. 283-302). MIT Press.
15. Dennett, D. C. (2011). Bilinç açıklanıyor. S. Kibar (Çev.). Alfa Yayınları.
16. Dereli, T. (2020). Yapay zekâ ve insanlık. İçinde M. Şeker, vd. (Ed.), Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği (113-130). Türkiye Bilimler Akademisi.
17. Descartes. (1984). Metot üzerine konuşma. K. S. Sel (Çev.). Sosyal Yayınlar.
18. Descartes. (1999). Discourse on method and related writings. D. M. Clarke (Çev.). Penguin Books.
19. Dreyfus, H. L. (1978). What computers can't do: The limits of artificial intelligence. HarperCollins.
20. Fârâbî. (1985). Kitabu't-tenbih ala sebili's-saade. C. A. Yasin (Ed.). Daru'l-Manalıel.
21. Floridi, L. and Sanders, J. W. (2004). On the morality of artificial agents. Minds and Machines, 14(3), 349-379.
22. Goertzel, B. (2014). Artificial general intelligence: Concept, state of the art, and future prospects. Journal of Artificial General Intelligence, 5(1), 1-46.
23. Herzfeld, N. (2002). In our image: Artificial intelligence and the human spirit. Fortress Press.
24. İbn Rüşd. (2007). Telhîsu kitâbi'n-nefs. A. Arkan (Çev.). Litera Yayıncılık.
25. İbn Sînâ. (1982). Kitâbü'n necât. Dârü'l-Afâkı'l-Cedîde.
26. Inverardi, P. (2022). The challenge of human dignity in the era of autonomous systems. İçinde H. Werthner vd. (Eds.), Perspectives on digital humanism (ss. 25-29). Springer.
27. Jaspers, K. (1981). Felsefeye giriş. M. Akalın (Çev.). Dergâh Yayınları.
28. Kant, I. (2004). Critique of pure reason. J. M. D. Meiklejohn (Çev.). Barnes&Nobel Publishing.
29. Kaplan, A. and Haenlein, M. (2019). Siri, siri, in my hand: Who’s the fairest in the land? on the interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence. Business Horizons, 62 (1), 15–25.
30. Keleş, Ahmet. (2024). Akıl-ahlak ilişkisinin temellendirilmesi bağlamında Tanrı ve değer. Yetkin Düşünce, 7(27), 15-28.
31. Kılıç, R. (1992). Ahlâkın dinî temeli. Türkiye Diyanet Vakfı.
32. Kindî. (2002). Felsefî risâleler. M. Kaya (Çev.). Klasik Yayınları.
33. Koyuncu, M. (2022). Çağdaş zihin felsefesinde yapay zekâ tartışmalarına bir giriş: Taklitçilik oyunu ve çince odası argümanı. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 30. Yıl Özel Sayısı, 75-89.
34. Nadeau, J. E. (2006). Only androids can be ethical. İçinde K. Ford and C. Glymour (Eds.), Thinking about android epistemology (ss. 241-248). MIT Press.
35. Nagel, T. (1987). What does it all mean? A very short introduction to philosophy. Oxford University Press.
36. Negnevitsky, M. (2005). Artificial intelligence: A guide to intelligent systems. Pearson Education Limited.
37. Öztemel, E. (2020). Yapay zekâ ve insanlığın geleceği. İçinde M. Şeker, vd. (Ed.), Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği (95-112). Türkiye Bilimler Akademisi.
38. Peterson, M., vd. (2015). Akıl ve inanç: Din felsefesine giriş. R. Acar (Çev.). Küre Yayınları.
39. Rath, M. (2019). Zur Verantwortungsfähigkeit künstlicher „moralischer akteure“. İçinde M. Rath, F. Krotz, & M. Karmasin (Eds.), Maschinenethik: Normative grenzen autonomer systeme (ss. 223–242). Springer Fachmedien.
40. Russell, S. (2019). Human compatible artificial intelligence and the problem of control. Viking.
41. Russell, S. and Norvig P. (2010). Artificial intelligence: a modern approach. Pearson.
42. Searle, J. R. (1980). Minds, brains and programs. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417-457.
43. Searle, J. R. (1990). Is the brain's mind a computer program?. Scientific American Magazine, 262(1), 26-31.
44. Searle, J. R. (2005). Bilinç ve dil. M. Macit vd. (Çev.). Litera Yayıncılık.
45. Steel, M. (Ed.). (2000). Oxford wordpower dictionary. Oxford University Press.
46. Sullins, J. P. (2006). When is a robot a moral agent?. International Review of Information Ethics, 6(12), 23-30.
47. Şener, H. (2025). Paul Tillich’te insan-günah ilişkisi. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(23), 1–34.
48. Taş, Nusret. (2023). Kur’ân ile filozofların tasvir ettiği akıl kavramı aynı şey midir?. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 58 (Aralık 2023), 227-260.
49. Turanlı, A. (2020). İnsan aklı ve yapay zekâ: Daniel C. Dennett ve John Searle. İçinde A. Turanlı vd. (Ed.), Türkiye'de STS: Bilim ve teknoloji çalışmalarına giriş (ss. 243-254). İstanbul Teknik Üniversitesi.
50. Turing, A. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433-460.
51. Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe sözlük (12. baskı).
52. Yazır, E. M. H. (2023). Hak dini Kur’an dili (Cilt 5). A. C. Köksal & M. Kaya (Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.