TR63 Bölgesi’nde Yeşil Dönüşüm için Çok Ölçütlü Analiz: Hizmet Açığı–Potansiyel Uyum Endeksi (HAPU)

Öz

Bu çalışma, TR63 Bölgesi kırsalında (Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye) yeşil dönüşüm fırsatlarını, temel kamu hizmetlerindeki yetersizlikler ve yerel kalkınma potansiyeli ile birlikte değerlendiren bütüncül bir çerçeve önermektedir. Çalışmanın amacı, kırsal yerleşimlerin bir yandan eğitim, sağlık, ulaştırma, enerji, su-kanalizasyon, dijital altyapı ve çevre gibi hizmet alanlarındaki açıklarını; diğer yandan üretim deseni, atıl tesis varlığı, yeni tesis talepleri ve alt merkezlere erişilebilirlik gibi potansiyel göstergelerini birlikte dikkate alan Hizmet Açığı–Potansiyel Uyum (HAPU) Endeksini geliştirmektir. Veri kaynağı olarak Türkiye’de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (Yer-Sis) kapsamında hazırlanan TR63 Bölgesi Değerlendirme Raporu kullanılmış, bölgede 1.101 kırsal yerleşim temsilcisi ile gerçekleştirilen anketlerden türetilen göstergelerden yararlanılmıştır. HAPU Endeksi, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ile ağırlıklandırılan iki alt endeksten oluşmaktadır: (i) temel kamu hizmetlerine erişimde göreli yoksunluğu ölçen Hizmet Açığı Skoru (Gᵢ) ve (ii) yeşil dönüşüm yatırımlarının ekonomik ve kurumsal tutunma kapasitesini yansıtan Potansiyel Skoru (Pᵢ). Bileşik endeks HAPUᵢ = Gᵢ × Pᵢ biçiminde tanımlanmış ve yerleşimler dört tipolojiye ayrılmıştır: “Yeşil Dönüşüm Sıçrama Bölgeleri” (yüksek açık, yüksek potansiyel), “Altyapı Öncelikli Alanlar”, “İnovasyon Çekirdekleri” ve “Kırılgan İzleme Alanları”. HAPU yaklaşımı, kalkınma ajansları ve ilgili kurumlar için yeşil dönüşüm yatırımlarını mekânsal olarak önceliklendirmede kullanılabilecek, Yer-Sis tabanlı, tekrar üretilebilir bir karar destek aracı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yeşil Dönüşüm
• Kırsal Kalkınma
• Çok Ölçütlü Karar Verme
• Hizmet Açığı
• TR63 Bölgesi.

Multi-Criteria Analysis for Green Transformation in the TR63 Region: Service Gap–Potential Alignment Index (SPAI)

Öz

This study proposes an integrated framework to assess green transition opportunities in the rural areas of the TR63 Region (Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye) by jointly considering basic public service deficits and local development potential. The main objective is to develop a Service Gap–Potential Alignment (HAPU) Index that captures, for each rural settlement, both its relative deprivation in access to education, health, transport, energy, water–sewerage, digital infrastructure and environmental services, and its capacity to host green transition investments in terms of production structure, idle facilities, new facility demands and proximity to sub-centres. The analysis relies on the TR63 regional report of the Settlement Systems (Yer-Sis) study, which includes survey data from 1,101 rural settlements. The HAPU Index consists of two sub-indices weighted via the Analytic Hierarchy Process (AHP): (i) a Service Gap Score (Gᵢ) measuring relative deficits in basic public services and (ii) a Potential Score (Pᵢ) representing the economic and institutional capacity to absorb green transition projects. The composite index is defined as HAPUᵢ = Gᵢ × Pᵢ, and rural settlements are classified into four types: “Green Transition Leapfrog Areas” (high gap, high potential), “Infrastructure Priority Areas”, “Innovation Nodes” and “Vulnerable Monitoring Areas”. The HAPU framework offers a reproducible, Yer-Sis-based multi-criteria decision tool for regional development agencies and public authorities to spatially prioritise green transition investments.

Anahtar Kelimeler

• Green Transition
• Rural Development
• Multi-Criteria Decision-Making
• Service Gap
• TR63 Region

Kaynakça

1. Atmiş, E, Özden, S., Lise, W., 2007. Urbanization pressures on the natural forests in Turkey: an overview. Urban Forestry and Urban Greening, 6(2): 83-92. doi:10.1016/j.ufug.2007.01.002
2. Belton, V., & Stewart, T. J. (2002). Multiple criteria decision analysis: An integrated approach. Kluwer Academic.
3. Christaller, W. (1966). Central places in Southern Germany (C. W. Baskin, Trans.). Prentice Hall. (Original work published 1933)
4. Copus, A., Courtney, P., Dax, T., & Meredith, D. (2011). Rural cohesion policy: Indicators of socio-economic performance. European Union.
5. Doğu Akdeniz Kalkınma Ajansı. (2021). TR63 Bölge Planı 2021–2023. DOĞAKA.
6. European Commission. (2019,). The European Green Deal. COM (2019) 640 final. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM%3A2019%3A640%3AFIN
7. European Commission. (2020). A new Circular Economy Action Plan for a cleaner and more competitive Europe. European Commission.
8. European Commission. (2021). A long-term vision for the EU’s rural areas (COM(2021) 345 final).

9. Hajkowicz, S., & Collins, K. (2007). A review of multiple criteria analysis for water resource planning and management. Water Resources Management, 21(9), 1553–1566. 10.1007/s11269-006-9112-5
10. Kalkınma Atölyesi. (2022). Türkiye’de kır-kent eşitsizlikleri ve hizmet erişimi. Kalkınma Atölyesi Yayınları.
11. Malczewski, J. (2006). GIS-based multicriteria decision analysis: A survey of the literature. International Journal of Geographical Information Science, 20(7), 703–726. https://doi.org/10.1080/13658810600661508
12. Marsden, T., & Sonnino, R. (2012). Rural development and the regional state: Denying multifunctional agriculture in the UK. Journal of Rural Studies, 24(4), 422–431. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2008.04.001
13. Nardo, M., Saisana, M., Saltelli, A., Tarantola, S., Hoffman, A., & Giovannini, E. (2005). Handbook on constructing composite indicators: Methodology and user guide. OECD Publishing.
14. OECD. (2008). Handbook on constructing composite indicators: Methodology and user guide. OECD Publishing.
15. OECD. (2020). Rural well-being: Geography of opportunities. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d25cef80-en
16. Özaslan, M., Dincer, B. ve Özgür, H. (2006). Regional disparities and territorial indicators in Turkey: Socio-Economic Development Index (SEDI), State Planning Organisation, Pamukkale University, Denizli. (1-33). https://www.researchgate.net/publication/23732284_
17. Philip, L., & Williams, F. (2019). Remote rural home based businesses and digital inequalities: Understanding needs and expectations in a digitally underserved community. Journal of Rural Studies, 68, 306–318. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2018.09.011
18. Rodríguez-Pose, A. (2018). The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it). Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1), 189–209. https://doi.org/10.1093/cjres/rsx024
19. Rodríguez-Pose, A., & Garcilazo, E. (2015). Quality of government and the returns of investment: Examining the impact of cohesion expenditure in European regions. Regional Studies, 49(8), 1274–1290. https://doi.org/10.1080/00343404.2015.1007933
20. Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation, McGraw-Hill.
21. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83–98. 10.1504/IJSSCI.2008.017590
22. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve Doğu Akdeniz Kalkınma Ajansı (2023). Türkiye’de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (Yer-Sis): TR63 Bölgesi (Hatay-Kahramanmaraş-Osmaniye) Değerlendirme Raporu.
23. Shortall, S., & Warner, M. E. (2019). Social inclusion or market competitiveness? A comparison of rural development policies in the European Union and the United States. Social Policy & Administration, 53(3), 400–415. 10.1111/j.1467-9515.2010.00730.x
24. Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. University of Minnesota Press.
25. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable DevelopmentRural. Routledge.
26. Woods, M. (2011). Rural. Routledge.
27. Yer-Sis Araştırma Ekibi. (2024). TR63 Bölgesi kırsal yerleşim envanteri ve hizmet erişimi analiz raporu. (Çevrim içi rapor, yayımda).