İran’da Bir Yerel Hanedan: Cankurbanlılar

Öz

Cankurbanlılar, İran’da XIII. yüzyıldan itibaren tanınmaya başlayan bir ailedir. Bu aileden Emir-i Hezar Taycu, Amir Argun Aka ve Emir Nevruz gibi birtakım isimler İlhanlı devlet kademelerinde çok önemli görevlerde bulundular. İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır Han’ın 1335 yılındaki vefatının ardından İran’da merkezi otorite bozuldu. İlhanlılar yıkılış sürecine girerken, “Rakip Hanlar” dönemi olarak da adlandırılan yeni bir siyasi dönem başladı. Bu dönemde Anadolu, Azerbaycan ve İran’da müstakil veya yarı müstakil yerel hanedanlar ortaya çıktı. Cankurbanlılar, bu süreçte siyasi bir teşekkül haline gelen yerel hanedanlardan biridir. Ebu Said Bahadır Han’ın vefat ettiği yıllarda Cankurbanlıların başında Emir Argunşah bulunuyordu. O da diğer hanedanlar gibi bağımsızlık çabasına girdi ve onun döneminde Ebiverd, Tus, Nişabur, Sebzevar, Yazır, Nesa, Meşhed gibi önemli yerleşim yerleri Cankurbanlıların idaresine girdi. Böylece Emir Argunşah, Horasan’ın büyük bir bölümünün idaresinde söz sahibi oldu. Emir Argunşah döneminde özellikle Kertler ve Serbedârîlerle münasebet ve mücadeleler meydana geldi. Emir Argunşah’tan sonra yerine geçen Emir Muhammed döneminde Cankurbanlılar ile komşu siyasi teşekküller arasında çeşitli mücadele ve münasebetler meydana geldi. Emir Muhammed’den sonra yerine Ali Bey geçti. Ali Bey’in ölümünden sonra Cankurbanlılar zayıfladı. Cankurbanlı Hacı Bey, hanedanı ayakta tutmaya çalışsa da başarılı olamadı. İran tarihinde siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel iz bırakmayı başaran Cankurbanlılar, XV. yüzyılın başında tarih sahnesinden çekildiler.

Anahtar Kelimeler

• Cankurbanlılar
• İlhanlılar
• Horasan
• İran
• Yerel Hanedan.

A Local Dynasty in Iran: The Cankurbanids

Öz

The Cankurban family emerged as a recognized lineage in Iran beginning in the 13th century. Several individuals from this family served in highly important positions within the administrative hierarchy of the Ilkhanate. Bahadur Khan in 1335 led to the collapse of central authority in Iran. As the Ilkhanids entered a phase of dissolution, a new period commonly referred to as the "Era of Rival Khans" began. During this period, local dynasties emerged in Anatolia, Azerbaijan, Iran. The Cankurban family was among the local dynasties that evolved into a political entity during this period. At the time of Bahadur Khan's death, the Cankurbanids were led by Argunshah. Like other dynasties of the period, he pursued independence, and during his rule, several regions including Abivard, Tus, Nishapur, Sabzevar, Yazir, Nisa, and Mashhad came under Cankurbanid control. Thus, Argunshah gained considerable influence over the administration of a large part of Khorasan. During the reign of Argunshah, relations and conflicts particularly emerged with the Kartids and the Sarbadars. The period of Emir Muhammad, who succeeded Argunshah, was marked by a series of conflicts and diplomatic interactions between the Cankurbanids and neighboring political formations. Following Muhammad’s rule, Ali Bey assumed leadership. After Ali Bey’s death, the Cankurbanids experienced a period of decline. Although Haji Bey of the Cankurbanid lineage attempted to preserve the dynasty, he was ultimately unsuccessful. Having left a significant political, economic, and socio-cultural imprint on the history of Iran, the Cankurbanids disappeared from the historical scene in the early 15th century

Anahtar Kelimeler

• Cankurbanids
• Ilkhanids
• Khorassan
• Iranian
• Local Dynasty.

Kaynakça

1. Abdürrezzak Semerkandî (1372). Matlâu’s-sâdeyn ve mecmû’ul-bahreyn. Müessese-i Tahkîkât-ı Ferhengî.
2. Aka, İ. (2001). İran’da Türkmen hâkimiyeti (Karakoyunlar devri). Türk Tarih Kurumu
3. Alıç, S. (2022). Cankurbanlılardan (Canikurbanîler) Emir Argun Aka ve Emir Nevruz’un siyasi faaliyetleri, Turkology Research, (74), 348-359. https://doi.org/10.54614/JTRI.2022.221751
4. Aştiyanî, A. (1388). Tarih-i Moğol. İntişarat-ı Emir-i Kebir.
5. Ata Melik Cüveynî. (2013). Tarih-i cihan güşa (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Ayeti, A. (1346). Tahrir-i tarih-i Vassaf. Bouyad-ı Ferheng-i İran.
7. Bademci, A. (2020). Cengiz ve yasası Timur ve tüzükâtı. Kamer Yayınları.
8. Boyle, A. (1968). Dynastic and political history of the İl-khans, The Cambridge History of Iran, 5, 303-421.

9. Ca’feri b. Muhammed el-Hüseyni. (2011). Tarih-i kebir (Tevarih-i enbiya ve müluk) (İ. Aka, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Çetin, H. (2017). Emir Timur ve İslam. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
11. Coşkun, D. (2016). Serbedârî Devleti'nin siyasi, içtimai ve iktisadi tarihi (1336-1382), [Yayımlanmamış doktora tezi Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
12. Coşkun, D. (2019). XIV. yüzyıl Horasan’ında Şii bir otorite: Şeyh Hasan Cevrî ve siyaset algısı, Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırma Dergisi, (9), 65-76.
13. Devletşah. (1977). Devletşah tezkiresi (Cilt 2, N. Lugal, Çev.). Tercüman Gazetesi Yayınları.
14. Eğilmez, S. (2010). Krallara mektuplar. Fenomen Yayınları.
15. Fasîh-i Hâfî. (1339). Mücmel-i Fasîhî (Cilt 3). Ketâbfurûşi Bâstânî.
16. Gök, Ö. & Türker, Ö. (2022). Çağatay Hanlığı’nın dağılması sonrası Tuğluk Timur Han’ın merkezileşme politikası ve Emir Kamerüddin isyanı, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(1), 112-128.
17. https://doi.org/10.56252/turktarars.1081862
18. Grousset, R. (1980). Bozkır imparatorluğu. Ötüken Yayınları.
19. Hafız Ebru. (1317). Zeyl-i câmiu-t tevârîhî Reşîdî. Şirketi Tezamini İlmi.
20. Hafız Ebru. (1380). Zübdetü’t-tevârîh. Vezâret-i Ferheng u İrşâd-i İslâmî.
21. Hafız Ebrû. (1958). Penç risâle-i târihî der bere-i havâdis-i deverân-ı Emîr Timur: Cinqopuscules de Hâfız-i Abru concernantl’histoire de l’Ira (F. Tauer, Çev.). Ferhengistan-ı Ulum-ı Çekoslov.
22. Hesamipour, A. (2005). el-Fuşencî’nin “İbretü’n-Nâzırîn” adlı eserinde Timur devri olayları, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
23. Jackson, P. (2011). Argun Aka. Encylopaedia Iranica, Online Edition, 401-402.
24. Kazvinî. (2018). Tarih-i güzide (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Mahendrarajah, S. (2012). The Sarbadars of Sabzavar: Re-examining their ‘Shi’a roots and alleged goal to destroy Khurasanian Sunnism, Journal of Shi’a Islamic Studies, 5, 379-402. DOI:10.1353/isl.2012.0063
26. Muînüddin Natanzî. (1336). Müntehâbü’t-tevârîh-i Muînî. Kitâb Furûşi-yi Hayyâm.
27. Nizamüddin Şami. (1987). Zafernâme (N. Lugal, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Özgüdenli, O. G. (2009). Gazan Han ve reformları (1295-1304). Kaknüs Yayınları.
29. Reid, J. (1984). The Ju’ün-i Qurban Oirat clan in the fourteenth century, Journal of Asian History, 18(2), 189-200.
30. Reşidüddin. (2013). Câmiu’t-tevârih İlhanlılar kısmı (İ. Aka vd., Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Roemer, H. R. (1986). The Jalayirids, Muzaffarids and Sarbadars, The Cambridge History of Iran, 6, 1-42.
32. Şahin, M. (2017). Serbedârîler darağacının gölgesinde kurulan bir devlet. İdeal Kültür Yayınları.
33. Şahin, M. (2025). Canikurbânîler, İdeal Kültür Akademi.
34. Şerefüddin Ali Yezdî. (2013). Emir Timur (Zafernâme) (A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
35. Seyithanoğlu, Ö. F. (2022). Timur’un İran siyaseti, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
36. Smith, J. M. (1970). The history of the Sarbadar dynasty 1336-1381 A.D. and its sources. Mouton.
37. Tacü’s-Selmanî. (1999). Tarihnâme (İ. Aka, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Tuysuz, Ş. C. (2004). İlhanlılar tarihinde Çobanoğulları (Sulduslar), [Yayımlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
39. Yağlı, A. R. (2016). Timur tüzükatı bozkırın töresi. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
40. Zâhirüddin Maraşî. (1345). Târîh-i Taberistan Rûyân u Mâzenderân (M. H. Tesbihi, Dü.). Müessese-i Matbuat-ı Şarki.