Dīvānu Lugāti’t-Türk’te Yer Alan Hayvan Yavru Adlarının Oğuz Grubu Türk Lehçeleriyle Karşılaştırılması Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türkler, yüzyıllar boyunca birçok devlet kurmuş ve zamanın akışında farklı coğrafyalarda yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Bu da yüzyıllar boyunca yaşamın her alanıyla iç içe olan Türkçede zengin bir kelime hazinesinin oluşmasını sağlamıştır. Türkçenin tarihi ve çağdaş dönemlerindeki dil çalışmalarında söz varlığı ile ilgili yapılan çalışmalar önemli bir yere sahiptir. Bu tür çalışmalar bir toplumun siyasi, sosyal ve ekonomileri hakkında bilgi verdiği gibi o toplumun yaşama bakış açısını, gelenek göreneklerini, kültürel unsurları hakkında geniş bilgiler barındırmaktadır. Türklerin yaşamlarının her alanında varlıklarını kabul ettiren, yaşamlarını kolaylaştıran ve yaşamlarına katkı sunan ise hayvanlar olmuştur. Bundan dolayı Türkçenin temel söz varlığının en önemli parçasını hayvan ve hayvan adları oluşturmaktadır. Kâşgarlı Mahmûd’un XI. yüzyılda kaleme aldığı ve Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan Dīvānu Lugāti’t-Türk, bu bağlamda hayvan adlarıyla ilgili söz varlığı bakımından zengin bir içeriğe sahiptir. Buradan yola çıkılarak yapılan bu araştırmada Dīvānu Lugāti’t-Türk’te yer alan hayvan yavru adları ile Oğuz grubu Türk lehçelerinde (Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Gagauz Türkçesi, Türkiye Türkçesi) bulunan hayvan yavru adları karşılaştırılmış, benzerlikler ve farklılıklar belirlenmiştir. Böylece Dīvānu Lugāti’t-Türk’ten başlayıp diğer Oğuz grubu Türk lehçelerindeki adlandırmadaki eğilimler belirlenmiş olup Türk topluluklarının bu bağlamda birbirlerinden ne kadar etkilendiklerine cevap aranmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dīvānu Lugāti’t-Türk
• Oğuz grubu
• söz varlığı
• hayvan yavru adları.

A Study on the Comparison of Animal Offspring Names Found in Dīvānu Lugāti’t-Türk with Oghuz Group Turkic Dialects

Öz

Turks have established many states throughout the centuries and have lived in different geographical regions. This has resulted in a rich vocabulary in the Turkish language, which has been intertwined with every aspect of life for centuries. Studies on vocabulary hold a significant place in linguistic research throughout the history and contemporary periods of the Turkish language. Such studies provide information about a society's political, social, and economic systems, as well as extensive insights into its worldview, customs, traditions, and cultural elements. Animals have been instrumental in every aspect of Turkish life, facilitating and contributing to its existence. Therefore, animals and animal names constitute the most important part of the basic vocabulary of the Turkish language. Mahmud al-Kashgari's Divanu Lugati't-Türk, written in the 11th century and considered the first known dictionary of the Turkish language, is rich in terms of its vocabulary related to animal names. This research, based on this premise, compares the names of animal offspring found in Dīvānu Lugāti’t-Türk with those found in other Oghuz Turkic dialects (Azerbaijani Turkish, Turkmen Turkish, Gagauz Turkish, Turkish Turkish), identifying similarities and differences. Thus, trends in naming conventions, starting from Dīvānu Lugāti’t-Türk and extending to other Oghuz Turkic dialects, have been determined, and an answer has been sought regarding the extent to which Turkic communities have influenced each other in this context.

Anahtar Kelimeler

• Dīvānu Lugāti’t-Türk
• Oghuz group
• vocabulary
• animal offspring names.

Kaynakça

1. Akdoğan, Y. (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine büyük sözlük. Beşir Kitapevi.
2. Aksan, D. (2004). Türkçenin sözvarlığı. Engin Yayınları.
3. Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. TDK Yayınları.
4. Aydın, M. (2017). Ölmekte olan Türk lehçelerini koruma ve yaşatma. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(3), 552-567. https://izlik.org/JA69AS36FA
5. Aydın, N. (2018). Nitel araştırma yöntemleri: etnoloji. Uluslararası Beşerî ve Sosyal Bilimler İnceleme Dergisi, 2 (2), 60-71.
6. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
7. Bulduk, T. B. (2023). Gümüşhane ili ve yöresi ağızları söz varlığında hayvan adlandırmaları. Asya StudiesAcademic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 7(26), 115-124.
8. Buran, A. ve Alkaya, E. (2021). Çağdaş Türk lehçeleri. Akçağ Yayınları.

9. Çokluk, Ö., Yılmaz, K. ve Oğuz, E. (2011). Nitel bir görüşme yöntemi: Odak grup görüşmesi. Kuramsal Eğitimbilim, 4 (1): 95-107.
10. Doğan, A. T. (2024). Kitabu evsâfı mesacidi’ş-şerife’de doğu Türkçesinde koyulaşan dil birimleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 77 (Haziran), 109-134. https://doi.org/10.32925/tday.2024.113
11. Doğan, L. (2002). Türk kültüründe hayvanlar ve hayvan isimleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 12.
12. Doğru, A. ve Kaynak, İ. (1991). Gagauz Türkçesinin sözlüğü. Kültür Bakanlığı Yayınları.
13. Eker, S. (2023). Çağdaş Türk dili. Grafiker Yayınları.
14. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2020). Divanu lugati’t Türk. TDK Yayınları.
15. Gencan, T. N. (1974). Dilbilgisi. TDK Yayınları.
16. Gümüşatam, G. (2011). Kavram alanları açısından Kıbrıs Türklerince hayvanlara verilen adlar. Diyalektolog.
17. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1 (1).
18. Kâşgarlı, M. (2023). Divanü lügati’t-Türk (Dizin), B. Atalay (Çev). TDK Yayınları.
19. Kelepçe, R. (2024). Adıyaman yöresi ağızlarında hâl eklerinin farklı kullanımları üzerine bir değerlendirme. International Journal of Filologia, 7(11), 47-56.
20. Kocatürk, U. (1987). Atatürk. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
21. Küzeci, D. (2018). İlişkiler bağlamında dil, yazın, kültür, toplum ve eğitim. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 39, 109-124. https://izlik.org/JA37CN35FH
22. Özcan, M. F. (2019). Orhun yazıtlarındaki atasözü ve deyimlerin günümüzdeki karşılıklarına yönelik inceleme. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 98-105.
23. Özden, M. (2019). Dîvânü lügâti’t-Türk’te bulunan hayvan adlarının Derleme sözlüğündeki izleri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(2), 1479-1502. https://doi.org/10.33206/mjss.487932
24. Taş, B. (2021). Coğrafya penceresinden dil ve edebiyat. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(1), 91-101. https://izlik.org/JA26YN63ML
25. Tekin, T. ve Ölmez, M. (1995). Türkmence Türkçe sözlük. Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık.
26. Türk Dil Kurumu (2023). Türkçe sözlük. TDK Yayınları.
27. Türk, O. ve Koç, F. (2022). Dîvânü Lügâti't-Türk'te fiilden fiil yapan eklerin fonksiyonları üzerine bir değerlendirme. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (31), 314-329. https://izlik.org/JA83LZ37CE