Fatma Âliye Hanım: Türkiye’nin İlk Kadın Felsefe Tarihçisi

Öz

Tanzimat’tan bu yana İslam-Osmanlı toplumunun modernleşme arayışları arasında felsefe disiplininin gelişimi Batıya açılma düşüncesiyle beraber ilerlemiş, Meşrutiyet’te hız kazanmış, Cumhuriyet Türkiye’sinde devamlılık arz etmiş ve önemli isimlerin metinlerinin kurucu katkılarıyla şekillenmiştir. Bu kurucu metinleri oluşturan önemli isimlerden birisi, Türk düşünce tarihinde yalnızca bir romancı ve kadın hakları savunucusu olarak değil, aynı zamanda ilk kadın felsefe tarihçisi olarak da önemli bir yere sahip olan Fatma Âliye Hanım’dır. Onun bu alandaki öncülüğü, Osmanlı aydın çevrelerinde felsefenin genellikle erkeklere ait bir disiplin olarak görülmesine güçlü bir itiraz niteliği taşır. Özellikle felsefe alanındaki Teracim-i Ahval-i Felasife, Tezâhür-i Hakîkat ve ilk felsefi denemesi olan Tedkik-i Ecsâm adlı çalışmaları İslam ve Batı felsefe tarihinde yer alan önemli filozofların hayatlarını, düşüncelerini tanıtan, İslam algısının tenkidini yaptığı bir Osmanlı kadını tarafından kaleme alınan ve ilk sistematik biçimde felsefi düşüncenin tarihsel gelişimini yansıtan metinler olması bakımından kadınların yalnızca edebiyatla değil, felsefe ve düşünce tarihi gibi derinlikli alanlarla da ilgilenebileceğini fiilen ortaya koymuştur. Bu yönüyle çalışma, sonraki kuşak kadın akademisyenler ve düşünürler için önemli bir ilham kaynağı olan Fatma Âliye Hanım’ın ilk kadın felsefe tarihçisi olarak anılmasını, yalnızca bir ilk olma meselesi bağlamında değil; aynı zamanda bilgi üretiminde kadınların Türk düşün dünyasında görünürlüğünü artıran tarihsel bir dönüm noktasını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• Söylem
• Fatma Aliye Hanım
• Felsefe

Fatma Âliye Hanım: Turkey’s First Female Philosopher of History

Öz

Since the Tanzimat, the development of the discipline of philosophy within the Islamic-Ottoman society's quest for modernization has progressed alongside the idea of opening up to the West, gained momentum during the Constitutional Era, and has continued in the Republic and shaped by the seminal contributions of important figures. One of the key figures who shaped these seminal texts is Fatma Âliye Hanım, who holds an important place in Turkish intellectual history not only as a novelist and women's rights advocate, but also as the first female historian of philosophy. Her pioneering role in this field strongly challenges the perception among Ottoman intellectuals that philosophy is generally a discipline belonging to men. In particular, his works in the field of philosophy, Teracim-i Ahval-i Felasife, Tezâhür-i Hakîkat, and his first philosophical essay, Tedkik-i Ecsâm, which are important in the history of Islamic and Western philosophy, introduce the lives and thoughts of important philosophers. written by an Ottoman woman who criticized the perception of Islam, and reflecting the historical development of philosophical thought in a systematic way for the first time. In this respect, they have actually demonstrated that women can be interested not only in literature but also in profound fields such as philosophy and the history of thought. This demonstrates that women can engage not only with literature but also with profound fields such as philosophy and the history of thought. In this respect, the work highlights Fatma Âliye Hanım as the first female historian of philosophy, who became an important source of inspiration for subsequent generations of female academics and thinkers. This is not only in the context of being the first, but also as a historical turning point that increased the visibility of women in knowledge production within the Turkish intellectual world.

Anahtar Kelimeler

• Women
• Discourse
• Philosohy
• Fatma Aliye Hanım

Kaynakça

1. Demir, R. (2009). “Materyalizme Reddiye: Tedkik-i Ecsâm”, Fatma Âliye Hanım, Tedkik-i Ecsâm: Cisimlerin İncelenmesi. Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Arzu Ekinci, Konya: Çizgi Kitabevi.
2. Eren, G. (2015). “Fatma Âliye Hanım (D. 1862- Ö. 1936)”, Cumhuriyet’ten Günümüze Bilimsel ve Felsefi Düşünce Temsilcileri. Ed. Süleyman Hayri Bolay, Cilt: 4-A, Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
3. Hanım, F. Â. (2012). Nisvan-ı İslam, Yay. Haz. Hülya Argunşah, İstanbul: Kesit Yayınları.
4. Hanım, F. Â. (2009). Tedkik-i Ecsâm: Cisimlerin İncelenmesi. Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Arzu Ekinci, Konya: Çizgi Kitabevi, 2009.
5. Hanım, F. Â. (2006). Terâcim-i Ahvâl-i Felâsife. Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Uğur Köroğlu, Konya: Çizgi Kitabevi.
6. Hanım, F. Â. (2016). Tezâhür-i Hakîkat, Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Mukadder Erkan, Konya: Çizgi Kitabevi.
7. Midhat, A. (2016). Dârü’l-Fünûn Dersleri: Târih-i Hikmet. Sad. ve Yay., Haz. Ali Utku ve Sebahattin Çevikbaş, Konya: Çizgi Kitabevi.
8. Tevfik, B. ve Nebil, A. (2021). Târih-i Felsefe. Sad. ve Yay. Haz., Gül Turanlı ve İlknur Emekli, Konya: Çizgi Kitabevi.

9. Turanlı, G. (2024). “Fatma Âliye Hanım ve Türk Düşüncesindeki Yeri”, Türkiye’de Felsefe I, Ed. Kemal Bakır, Konya: Çizgi Kitabevi.
10. Utku, A. ve Erkan, M. (2016). “Sunuş: Fatma Aliye Hanım’ın Tezâhür-i Hakîkat’i: Bir İslâm-Osmanlı Kadın Yazarının Oryantalizme Karşı Vazîfe-i Müdâfaası”, Fatma Aliye Hanım, Tezâhür-i Hakîkat, Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Mukadder Erkan, Konya: Çizgi Kitabevi.
11. Utku, A. ve Çevikbaş, S. (2016). “Ahmed Midhat’ın Târîh-i Hikmet’i: Hâce-i Evvel’imizden Dârülfünun Efendilerine Felsefe Tarihi Dersleri” Ahmed Midhat, Dârü’l-Fünûn Dersleri: Târîh-i Hikmet, Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Sebahattin Çevikbaş, Konya: Çizgi Kitabevi.
12. Utku, A. ve Kaya, C. M. (2011). “Türkiye’de Modern Felsefe Tarihi Yazımının Serencamı: Geç-Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Literatür Değerlendirmesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 9, Sayı 17, ss. 11-48.
13. Utku, A. ve Köroğlu, U. (2006). “Sunuş”, Fatma Âliye Hanım, Terâcim-i Ahvâl-i Felâsife, Sad. ve Yay. Haz. Ali Utku ve Uğur Köroğlu, Konya: Çizgi Kitabevi.