الاستشهاد بالشعر في تفسير ابن كمال باشا "دراسةٌ تطبيقيَّة"

للقرآن ارتباطٌ وثيقٌ بالشعر من حيث اللغة والنظم والأسلوب والنغم والإيقاع والتصوير ومن حيث الانشغال بالإنسان وقضاياه، ولذلك ادَّعى بعضُ المشركين شعريَّة القرآن، والشعر هو علم العربيَّة الأوَّل، وفنُّها الأوحد، ودليل بلاغتها، ومكمن فصاحتها، الذي سجَّلت فيه ثقافتها وعاداتها، ودوَّنت فيه رؤيتها للقضايا الوجوديَّة الغيبيَّة والمشاهدة، وصراعات الإنسان التي لا تتوقَّف من أجل البقاء، ولكلِّ ذلك كان للشعر أثرٌ بالغٌ في فهم غريب القرآن، وفضِّ غامض معانيه وتراكيبه، والكشف عن جمال بيانه وخصائص أسلوبه التي ترتبط بالأسلوب العربي وترتفع عنه في آن، ولهذا أصبح الشعر أحد أهم مصادر تفسير القرآن في القديم والحديث، فلا يوجد تفسيرٌ لم يكن الشعر مصدرًا من مصادره، وإن اختلف الاعتماد عليه من مفسِّرٍ لآخر. وتهدف هذه الدراسة إلى كشف دور الشعر في تفسير القرآن عند ابن كمال باشا، وبيان أهم مقاصد الاستشهاد بالشعر عنده، وطريقته في توظيف التفسير بالشعر وذلك عن طريق المنهج التطبيقي، وممَّا دفع الباحثَ إلى هذه الدراسة كثرةُ الشواهد الشعريَّة في تفسير ابن كمال باشا، واعتماده عليه في مسائل مختلفة، إضافة إلى عدم وجود دراسة سابقة درست التفسير بالشعر عنده، وقد جاءت الدراسة في مقدِّمةٍ وستَّة مباحث، هي: الأول: الاستشهاد بالشعر لتأكيد قراءة، والثاني لمقصدٍ بلاغيٍّ، والثالث لمقصد أسلوبي، الرابع لمقصدٍ دلاليٍّ، الخامس لمقصدٍ لُغويٍّ، والسادس لمقصدٍ نَحْوِيٍّ

İnsan ve insana dair meselelere de değinen Kur’an’ın dil, nazım, üslup, ahenk, ritim ve tasvir açısından şiirle yakın bir ilişkisi vardır. Bu nedenle, bazı müşrikler Kur’an’ın şiir olduğunu iddia etmişlerdir. Şiir, Arapça’nın ilk ortaya çıkan bilimi, eşsiz sanatı, belağatının kanıtı ve fesahatinin kaynağıdır. Şiir, Arapların kültürünü, adetlerini kayıt altına almış; varoluşsal, gaybi ve somut meselelerle ilgili görüşlerini bir araya getirmiştir. Ayrıca insanın hayatta kalma mücadelesiyle ilgili durmadan devam eden çatışmalarını da dile getirmiştir. Tüm bunlar nedeniyle şiirin, Kur’an’ın garip kelimelerini anlamada, onun derin anlam ve yapılarını çözmede, beyan ve Arapça üslubu ile bağlantılı olan ama aynı zamanda onu aşan özelliklerini ortaya çıkarmada büyük bir etkisi olmuştur. Bu nedenle şiir, klasik ve modern zamanlarda Kur’an tefsirinin en önemli kaynaklarından biri olmuştur. Şiirin kaynak olarak kullanılmadığı bir tefsir yoktur. Sadece şiirden istifade seviyesi müfessirden müfessire farklılık göstermektedir. Bu çalışma, İbn Kemal Paşa’nın Kur’an tefsirinde şiirin rolünü ortaya koymayı, şiirle istişhadın amaçlarını ve tefsirde şiirin nasıl kullanıldığını uygulamalı bir yöntemle açıklamayı amaçlamaktadır. Bu konuda bir çalışma yapmamızın en önemli sebeplerden biri, İbn Kemal Paşa’nın tefsirinde şiirlerden çok sayıda alıntı bulunması ve çeşitli meselelerde ona dayanmasıdır. Ayrıca, daha önce İbn Kemal Paşa’nın tefsirde şiirden istifadesini inceleyen bir çalışmanın bulunmaması da bizi bu konuda çalışma noktasında motive etmiştir. Çalışmada kıraat vecihlerinin teyidi, belağat, üslup anlam, dilbilgisi ve nahiv gibi amaçlarla şiirle istişhad konuları ele alınmıştır.