İslâm Hukukunda Evlenmede Velâyet ve Velînin Hukukî Niteliği

The study addresses guardianship (wilāyah) in marriage and the qualifications required of a guardian within Islamic family law. Guardianship occupies a significant place in Islamic law, and there are differences of opinion among Islamic legal schools regarding the effective cause (ʿillah) of matrimonial guardianship and to whom this authority belongs. The underlying rationale of matrimonial guardianship has been shaped around the individual’s age and virginity status. In the Hanafi school, minority (being underage) is accepted as the cause of guardianship, whereas in the Shafi'i school, virginity is regarded as the determining factor. In the Maliki school, the legal status is determined contextually and, depending on specific conditions, is classified either as minority or virginity. There is general agreement among the schools that, in order for guardianship authority to be exercised, the guardian must be free, of sound mind, have reached puberty, and share the same religion as the ward. However, while the Hanafi school considers these qualifications sufficient, some other schools additionally require the guardian to be male and just (ʿadl). From the period of the founding jurists to the present, there has been broad consensus that guardians may arrange marriages for minor girls, whereas previously married (non-virgin) women cannot be married without their consent. This issue continues to maintain its relevance today and remains a subject of ongoing debate, particularly in terms of the interpretation of classical fiqh and its interaction with contemporary legal systems. The study further concludes that there are divergent views in Islamic law regarding the necessity of a guardian’s consent in the marriage contract: according to the Hanafi school, the guardian’s consent is not required, whereas in the Maliki school, Shafi'i school, and Hanbali school, marriages conducted without the guardian’s consent are deemed invalid. Nevertheless, it has been observed that when the authority of guardianship in marriage is exercised without due regard for the consent of both the guardian and the person being married, such unions are more likely to result in divorce and may adversely affect the social structure.

Çalışmada, İslâm aile hukukunda evlenmede velâyet konusu ve velâyet için gerekli olan nitelikler ele alınmıştır. İslâm hukukunda velâyet konusu önemli bir yere sahiptir. Evlendirme velâyetinde illetin ne olduğu, bu velâyetin kime/kimlere ait olduğu konusunda İslâm mezhepleri arasında görüş farklılıkları vardır. Evlendirme velâyetinin illeti, bireyin yaşı ve bekâret durumu ekseninde şekillenmiştir. Hanefî mezhebinde, velâyetin illeti küçüklük olarak kabul edilirken, Şâfiî mezhebinde bekâret kabul edilmiştir. Mâlikî mezhebinde ise hukuki statü bağlama göre belirlenir ve özel koşullara bağlı olarak bekâret veya küçüklük olarak sınıflandırılmıştır. Velâyet yetkisinin kullanılabilmesi için velînin, hür, akıl sağlığı yerinde, bulûğa ermiş olması ve din birliğinin bulunması gibi hususlarda mezhepler ittifak etmişlerdir. Hanefîler, velîde bu niteliklerin bulunmasını yeterli görürken diğer mezheplerden bazıları velînin erkek ve âdil olması gibi bazı hususların da bulunmasını şart koşmuşlardır. Mezhep imamları döneminden günümüze kadar, velî konumundaki kişilerin reşit olmayan kızları evlendirebilecekleri, dul kadınların rızaları olmadan evlendirilmemeleri gerektiği konusunda hemen hemen genel bir mutabakat vardır. Bu konu günümüzde de güncelliğini korumakta ve tartışılmaya devam etmektedir. Çalışmada, İslâm hukukunda evlilik akdinde velînin izninin alınması gerekliliği konusundaki farklı görüşlerin olduğu, Hanefî mezhebinde velînin izninin gerekli olmadığı, Malikî, Şafiî ve Hanbelî mezheplerinde velînin izninin olmadığı evlenmelerin geçersiz sayılacağı gibi sonuçlara ulaşılmıştır. Ancak ne şekilde olursa olsun evlendirmede velâyet yetkisinin kullanılmasında hem velînin hem de evlendirilen kişinin rızası alınmadan yapılan evliliklerin boşanmalara yol açabileceği ve toplumsal yapının bozulmasına sebep olabileceği görülmüştür.