Mekkî-Medenî Tasnifi Bağlamında Kur’ân’da Yevmü’l-Kıyâme İfadesi
Öz
Kur’ân’da kıyamete ve ahiret hayatına dair çok sayıda kavram mevcuttur. Bu kavramların geçtiği âyetlerde kıyamet ve ahiret hayatı farklı boyutlarıyla tasvir edilmekte; insanları kıyametin ve ahiretin mutlaka gerçekleşeceğine inanmaya çağıran ifadeler yer almaktadır. Bazı âyetlerde ahirete ve öldükten sonra diriltilmeye olan inanç ile insan fiilleri arasında doğrudan bir ilişki kurulmaktadır. Kıyamet gününe iman eden kimselerin bu inancın gerektirdiği şekilde davranmaları gerektiği hatırlatılmakta; bu inancı taşımayan veya iman ettiği hâlde davranışlarını Allah’ın emirlerine göre şekillendirmeyen kimseler ise kıyamet günü yaptıklarının karşılığını alacakları konusunda uyarılmaktadır. Zira Kur’ân’a göre insanın ebedî yurttaki akıbeti, dünya hayatında sergilediği tutum ve davranışlara göre belirlenmektedir. Türkçeye “kıyamet günü” şeklinde tercüme edilen “yevmü’l-kıyâme” ifadesi Kur’ân âyetlerinde farklı bağlamlarda geçmektedir. Bu çalışmada “kıyamet günü”, Mekkî ve Medenî sûrelerdeki kullanım şekilleri ve muhteva farklılıkları dikkate alınarak ele alınmaktadır. Bu ikili tasnif çerçevesinde, vahyin Mekke ve Medine dönemlerinde kıyamet gününün hangi yönleriyle ele alındığı incelenmektedir. Nitekim Mekkî âyetler genel olarak incelendiğinde, tasvirler bütün insanlığı kapsamakla birlikte, uyarı ve tehdit boyutu, azap sahneleri ağırlıklı olarak inkârcılara yöneltilmiştir. Buna karşın Medenî sûrelerde ise bu anlamsal çerçeve muhafaza edilmekle birlikte hitap çevresinin genişlemesine paralel olarak Ehl-i kitabın, münafıkların ve hatta müminlerin amellerinin karşılığını kıyamet günü göreceği hususuna da ek bir vurgu yapılmıştır. Kavram; haşir, hesap ve mîzan süreçlerini; vizr (günah yükü) ve hizy (rüsvaylık) gibi ilâhî adaletin tezahürlerini kapsayan bütüncül bir ahiret tasavvuruyla işlenmektedir. Bu çerçevede “yevmü’l-kıyâme” ifadesinin nüzûl bağlamına göre farklı teolojik ve ahlâkî işlevler üstlenen bir Kur’ân kavramı olduğu ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler
Tefsir, Kur’ân, Mekkî Sûreler, Medenî Sûreler, Kıyamet günü, Yevmü’l-Kıyâme.
Kaynakça
- Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemu’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1408/1988.
- Bilmen, Ömer Nasuhi. Muvazzah İlmi Kelam. İstanbul: Feth-i Demir Matbaası, 1955.
- Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahîh. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1423/2002.
- Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân, Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
- Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh-Tâcu’l-luġa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr, Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyeyn, 4. Basım, ts.
- Çakır, Numan. “Kur’ân’da Kıyamet İsimleri”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/9 (Mayıs 2018), 9-53. https://doi.org/10.17859/pauifd.375774.
- Esed, Muhammed. Kur’ân Kavramları. çev. Ömer Aydın-Ertuğrul Özalp. İstanbul: İşaret Yayınları, 2016.
- Güler, Nurdane. “Kur’ân’da Kozmik Kıyamet ile Hesap Gününün İç İçeliği ve Yoruma Etkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (Aralık 2020), 1475-1496.
- Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2002.
- İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fi ‘ilmi’t-tefsîr. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422.