Hayrettin Nebi Güdekli, Kelâmın Teşekkülü: Bilgi, Varlık ve Tanrı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2024, 295 sayfa, ISBN: 9786259823218.

Bu inceleme, Hayrettin Nebi Güdekli’nin doktora çalışmasından hareketle kaleme aldığı Kelâmın Teşekkülü: Bilgi, Varlık ve Tanrı başlıklı eserini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Eserin temel tezi, kelâmın yalnızca İslam inanç esaslarını savunan ve temellendiren cedelî (apolojetik) bir usûlü’d-dîn disiplini olarak anlaşılmasının, onun teşekkül sürecini ve teorik karakterini açıklamak bakımından yetersiz olduğudur. Müellif, kelâmî düşüncenin hicrî I. yüzyılın son çeyreğinde belirli teolojik problemlere çözüm üretme maksadıyla ortaya çıktığını, ancak hicrî II. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, hususen Basra Mu‘tezilesinin eliyle, mevcudun bütününe ilişkin rasyonel bir araştırmaya dönüşerek tümel bir disiplin hüviyeti kazandığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede eser, erken dönem kelâmcılarının “mevcûd” kavramından hareketle tümdengelimsel bir araştırma yöntemi geliştirdiklerini ve varlık araştırmasını insanın bilme imkânlarını açıklayan, ontolojik kabulleriyle uyumlu bir epistemoloji üzerine temellendirdiklerini savunmaktadır. Basra Mu‘tezilesi’nin kelâmî önermelerin temellendirilmesinde nassların doğrudan belirleyiciliğinden ziyade aklın tümel ilkelerine ve hükümlerin vakıaya mutabakatına dayanan bir bilgi anlayışı geliştirmesi, erken dönem kelâmında yöntemsel olduğu kadar epistemolojik ve ontolojik bir dönüşüme de işaret etmektedir. Bu dönüşümün en belirgin tezahürlerinden biri, dinî muhtevalı hâlık-mahlûk ilişkisinin, aklî ve teorik bir çerçeve sunan muhdis-muhdes ilişkisi üzerinden yeniden kurulmasıdır. Buna bağlı olarak halk kavramı, varlığın meydana gelişini açıklayan hudûs kavramı çerçevesinde yeniden temellendirilmiştir. Böylece kelâmcılar, Tanrı’nın zâtı ve sıfatlarına ilişkin meseleler başta olmak üzere temel teolojik problemleri, kendine özgü bir varlık ve bilgi anlayışı içerisinde ele almış, bu durum kelâmın, doğa felsefesi ve metafizik boyutları bulunan tümel ve teorik bir disiplin olarak teşekkülünü mümkün kılmıştır.

This review evaluates Hayrettin Nebi Güdekli’s The Formation of Kalām: Knowledge, Existence and God, based on his doctoral dissertation. Its central thesis is that understanding kalām merely as an apologetic (jadalī) discipline of uṣūl al-dīn concerned with defending and establishing Islamic articles of faith is insufficient to explain its formation and theoretical character. Güdekli argues that kalāmic thought emerged in the last quarter of the first/seventh century in response to particular theological problems, but from the second/eighth century onward, especially through the efforts of the Basran Muʿtazilites, developed into a rational inquiry into the totality of existents and became a universal discipline. The work maintains that early theologians developed a deductive method of inquiry from the concept of mawjūd and grounded their investigation of being in an epistemological framework compatible with their ontological commitments and accounting for human knowledge. The Basran Muʿtazila’s epistemology, based not primarily on the direct authority of the naṣṣ but on universal principles of reason and the correspondence of judgments with reality, marks a methodological, epistemological and ontological transformation. One of its clearest manifestations was the reformulation of the religiously conceived khāliq–makhlūq relation in terms of the rational and theoretical muḥdith–muḥdath relation. Accordingly, khalq was reconceived through ḥudūth to explain the coming-to-be of existents. Thus, theological questions concerning God’s essence and attributes were addressed within a distinctive theory of being and knowledge, enabling kalām to emerge as a universal theoretical discipline with its own natural philosophy and metaphysics.