The Sufi Artist Cefâyî of The Bayezid II Era and His Work Menâzilü Kutbi’l-‘ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn

Yıl 2025, Sayı: 27 (Ağustos 2025), 77 - 95, 31.08.2025

Suat Donuk

Öz

According to biographical dictionaries of poets (şuara tezkires), there was an artist with the pen name Cefâyî during the reign of Sultan Bayezid II. This author, belonging to the scholarly class, was identified as Filibeli Fistancızâde Muslihuddin Halife. Recently, a work titled Dekâiku’l-hakâik has been attributed to a Sufi author named Cefâyî, who lived during the reign of Bayezid II. According to statements in Dekâiku’l-hakâik, which was presented to Bayezid II, Cefâyî was of advanced age when he completed his work on November 29, 1484. He was affiliated with the Halvetiyye Sufi order and was a disciple of a sheikh named Alaeddin-i Rûmî. Another work, Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn, registered in Columbia University Library (No. MY Or 477), is also attributed to an author named Cefâyî from the same period. This Halvetiyye-affiliated author dedicated his work to Sultan Bayezid II. Since both figures belonged to the same era and the same Sufi order, it is highly likely that they were the same person. According to the introduction of Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn, Cefâyî’s real name was Pîr Hüseyin b. Pîr Hasan Halvetî. Written in the second half of the 15th century, Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn was composed to provide Sufi disciples with the necessary spiritual knowledge and prayers to achieve mystical ranks. The text, written in prose, also contains poetic verses composed by the author. This article introduces the biographical information of Hüseyin b. Hasan Halvetî, known as Cefâyî, who is not mentioned in traditional biographical dictionaries, and presents Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn to the academic world.

Anahtar Kelimeler

Cefâyî, Menâzil, 15th Century, Sultan Bayezid II

II. BAYEZİD DÖNEMİ MUTASAVVIF SANATÇISI CEFÂYÎ VE MENÂZİLÜ KUTBİ’L-‘ÂRİFÎN VE MEFÂZİLÜ ASHÂBİ’S-SÂLİKÎN ADLI ESERİ

Öz

vardır. Bu sanatçı ilmiye sınıfına mensup Filibeli Fistancızâde Muslihuddin Halife’dir. Son zamanlarda tespit edilen Dekâiku’l-hakâik adlı bir eser Sultan II. Bayezid döneminde yaşamış Cefâyî mahlaslı mutasavvıf bir sanatçıya aittir. II. Bayezid’e sunulan Dekâiku’l-hakâik’teki ifadelere göre Cefâyî eserini yazdığı 29 Kasım 1484 tarihinde ileri yaştadır. Halvetiyye tarikatına mensup olup Alâeddin-i Rûmî isimli bir şeyhin mürididir. Columbia Üniversitesi Kütüphanesi No. MY Or 477’de kayıtlı Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn adlı eser de Sultan II. Bayezid dönemine mensup Cefâyî mahlaslı bir müellife aittir. Halvetiyye tarikatına mensup bu müellif eserini II. Bayezid’e ithaf etmiştir. Aynı hükümdar dönemine ve aynı tarikata mensup olmaları hasebiyle bu iki Cefâyî muhtemelen aynı kişidir. Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn’in mukaddimesindeki anlatımlara göre Cefâyî’nin asıl adı Pîr Hüseyin b. Pîr Hasan Halvetî’dir. 15. yüzyılın ikinci yarısında yazılan Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn tasavvuf ehline manevî mertebeleri aşıp mana kutbu olmaları için lazım olan bilgileri ve okumaları gereken duaları sunmak için yazılmıştır. Mensur tarzda yazılmış eserin metnine yazara ait manzumeler serpiştirilmiştir. Bu makalede tezkirelerde hakkında bilgi bulunmayan Cefâyî mahlaslı Hüseyin b. Hasan Halvetî’nin hayatı hakkında bilgiler verilmiş, Menâzilü Kutbi’l-ârifîn ve Mefâzilü Ashâbi’s-sâlikîn adlı eseri ilim âlemine tanıtılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Cefâyî , Menâzil , 15. Yüzyıl , Sultan II. Bayezid

Kaynakça

• Âşık Çelebi (2010). Meşâirü’ş-şuarâ. haz., Filiz Kılıç. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
• Bülbül, Tuncay. “CEFÂYΔ. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, Erişim 09 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cefayi.
• Donuk, Suat (2019). “Bursa Enarlı Zaviyesi Şeyhi Seyyid Mehmed Efendi ve Manzum Hac Menâzilnâmesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXVIII/1: 123-169.
• Donuk, Suat (2017). “Sulhî’nin Manzum Hac Menâzilnâmesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 18: 85-118.
• Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936). Türk Şairleri. İstanbul: Suhulet Basımevi.
• Göztepe, Yüksel ve Yusuf Yıldırım (2017). Şemseddin Sivasî Külliyatı Menâzilü’l-ârifîn. İstanbul: Sivas Belediyesi Yayınları.
• Güzeldir, Muharrem (1995). Cefâyî – Dakayıku’l-Hakâyık (Gramer İncelemesi-Metin-İndeks). Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi.
• Kaplan, Yunus (2020). “Klasik Türk Edebiyatında Manzum Menzil-nâmeler ve Fethî’nin Vasf-ı Menâzil Adlı Hac Menzil-nâmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 49: 149-175.
• Karadağ, Serbülent (2011). Mehmed Edib bin Mehmed Derviş’in “Behcetü’l-menazil” Adlı Eserinin Transkrip ve Tahlili. Yüksek lisans tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi.
• Kara, İsmail (2023). “Nehcetü’l-menâzil ve Zeyli Tertîb-i Eczâ”. 220. Yılında Üsküdar Matbaası, İstanbul: Üsküdar Belediyesi Kültür Yayınları.
• Kınalızâde Hasan Çelebi (1989). Tezkiterü’ş-şuarâ. haz. İbrahim Kutluk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kiraz, Seydi ve Muhammed Musab Tiryaki (2023). “Türk Edebiyatında Menâzil-i Haclar ve Kadrî’nin Menâzilü’t-tarîk ilâ Beyti’llâhi’l-atîk Adlı Menâzil-i Haccı”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi, VIII/1: 110-137.
• Kılıç, Filiz. “CEFÂYÎ, Fistancıoğlu, Muslihuddin Halife/Mestancıoğlu.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, Erişim 09 Mart 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cefayi-fistancioglu-muslihuddin
• Mutçalı, Serdar (1995). el-Mu‘cemü’l-Arabiyyi’l-hadîs Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları.
• Odunkıran, Fatih ve Bilal Alpaydın (2013). “Üsküdarlı Aşkî’nin Tasavvufî Bir Mesnevisi Kitâb-ı Menâzilü’s-sâlikîn”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XLV: 169-210.
• Parlakkılıç Mucan, Ayşe (2015). “Seyyid İbrahim Hanîf’in Menâzilü’l-Haremeyn’i”. İSTEM, 26: 95-104.
• Sehî Bey (1998). Heşt Behişt. haz. Mustafa İsen. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Taşköprülüzâde Ahmed Efendi (2019). eş-Şakâ’iku’n-nu‘mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Tan, M. Nedim (2011). “Mehmed Muizzuddin Celvetî ve Menâzilü’s-sâlikîn Tercümesi”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi. 28/2: 97-135.
• Yazar, Sadık (2012). Üsküdarlı Aşkî’nin İki Tasavvufî Mesnevisi: Tercüme-i Muhtârnâme ve Menâzilü’s-Sâlikîn. İstanbul: Okur Akademi Yay.
• Yurdaydın, Hüseyin Gazi. "Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn." TDV İslâm Ansiklopedisi, Erişim 02 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/beyan-i-menazil-i-sefer-i-irakeyn