İLK DÖNEM TANZİMAT ROMANINDA ESTETİK DEĞER BAĞLAMINDA GÜZEL

Yıl 2025, Sayı: 27 (Ağustos 2025), 209 - 233, 31.08.2025

Zeynep Şener

Öz

Güzeli araştıran bir bilim olarak ortaya çıkan ve güzele ulaşmak için bir yargıya varmayı hedefleyen estetik hakkında zamanla farklı görüşler de ortaya atılır. Duyu organlarımız aracılığıyla aldığımız duyumun bilimi olarak da görülen estetik güzel kadar çirkini, yüce kadar aşağıyı ve trajik kadar komiği de içinde barındırır. Türk edebiyatında Batılılaşmanın başladığı bir devri kapsayan Tanzimat dönemi, estetik kavramının literatüre girmesine ve estetik çalışmalarına ağırlık verilmesine öncü olur. Dönemin yazarları estetik olanın peşine düşerek hem toplumsal hayatta hem de sanatta bu kavramın içeriğini eserlerine yansıtırlar. Tanzimat dönemi ile yazın dünyamıza yeni bir tür olarak giren roman, toplumdan bireye çeşitli konularla okurun karşısına ilk kez bu dönemde çıkar. Tanzimat döneminin önemli isimleri, toplumsal hayatın dinamiklerini ve estetik beğenisini eserlerine taşırlar. Böylelikle estetik beğeni ve estetik deneyim hem roman kahramanlarının toplumsal hayatına hem de bireysel bakış açılarına yansır. Bu çalışmada Tanzimat döneminde yayımlanan ve estetik beğeni açısından çalışmaya malzeme sunan edebî romanlar, estetik başlığı altında çeşitli kavramlara göre incelenmiştir. Bu çerçevede estetik beğeni, ele alınan romanlardaki insanlarda güzel kavramıyla irdelenecektir. Bu çalışmanın amacı, estetik beğeninin her zaman inceleme konusu edildiği şiir sahasının dışında, romandaki işleyişini incelemektir. Bu çalışmanın yöntemi, belirlenen edebî romanlardaki estetik deneyimlerin bireylerdeki etkisini ve varılan estetik yargıları yorumlamaktır. Böylece çalışmanın çerçevesi kapsamında eserlerde, estetik deneyimin unsurları olan estetik özne, estetik nesne, estetik değer ve estetik yargı kavramları tespit edilerek çalışmanın konu edindiği dönemin genel estetik değerleri belirlenecek ve tahlil edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat romanı , estetik , güzel , estetik değer.

Kaynakça

• Ahmet Midhat Efendi (2016). Felâtun Bey ile Rakım Efendi. Haz: Şerife Çağın. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Balcı, Yusuf Baytekin (2016). Kuramsal Estetik. Ankara: Pegem Akademi.
• Bozkurt, Nejat (2014). Sanat ve Estetik Kuramları. Sentez Yayıncılık.
• Çetin, Nurullah (2002). “Tanzimat Döneminde Türk Romanı”. Hece Türk Romanı Özel Sayısı. Yıl 6. Sayı 65-66-67. 21-30.
• Dino, Güzin (2008). Türk Romanının Doğuşu. İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Duby, Georges (2015). Batı’da Aşk ve Cinsellik. Çev: Ayşen Gür. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Eco, Umberto (2016). Güzelliğin Tarihi (A. C. Akkoyunlu, Çev.). Doğan Kitap.
• Henderson, Gretchen Ernster (2018). Çirkinliğin Kültürel Tarihi. Çev: Ayşe Müge Çavdar. İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Işık, Aydın (2011). Din ve Estetik. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Kaplan, Mehmet (1997). Tevfik Fikret Devir-Şahsiyet-Eser. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Lalo, Charles (2004). Estetik. Çev: Burhan Toprak. Ankara: Hece Yayınları.
• Lukács, Georg (2007). Roman Kuramı. Çev. Cem Soydemir. İstanbul: Metis Yayınları.
• Moran, Berna (2008). Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Moran, Berna (2010). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Nabizade Nazım (2016). Zehra – Karabibik. Haz: Özlem Fedai. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Namık Kemal (2014). Cezmi. Haz: Orhan Oğuz. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Namık Kemal (2020). İntibah. Haz: Selda Akyol. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Nas, Halef (2019). Türk Edebiyatında Estetiğin Doğuşu. Ankara: Hece Yayınları.
• Paquet, Dominique (2015). Ayna Ayna, Güzel Ayna... Bir Güzellik Öyküsü. Çev: Orçun Türkay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Parla, Jale (2014). Babalar ve Oğullar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Parlatır, İsmail (2012). Tanzimat Edebiyatında Kölelik. Ankara: Yargı Yayınevi.
• Polat, Nusret (2019). Güzel ve Yüce - Pisagor’dan Hegel’e Estetik Kültürü. İstanbul: Belge Yayınları.
• Rosenkranz, Karl (2018). Çirkinin Estetiği. İstanbul: Muhayyel Yayıncılık.
• Sami Paşazade Sezai (2020). Sergüzeşt. Haz: Müberra Bağcı. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Su, Süreyya (2017). Güzelin ve Çirkinin Ötesinde Estetiğin Halleri. İstanbul: Can Yayınları.
• Şemsettin Sami (2019). Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat. İstanbul: Özgür Yayınları.
• Şener, Zeynep (2023). Türk Romanında Estetik (1860-1901) [Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara HBV Üniversitesi]. Yök Tez Merkezi.
• Timuçin, Afşar (2004). Estetik Sözlüğü. İstanbul: Bulut Yayınları.
• Timuroğlu, Vecihi (2013). Estetik. İstanbul: Berfin Yayınları.
• Vigarello, Georges (2013). Güzelliğin Tarihi. Çev: Erkan Ataçay. Ankara: Dost Kitabevi.
• Ziss, Avner (2016). Estetik. Çev: Yakup Şahan. İstanbul: Hayalperest Yayınevi.