OSMANLI TİYATROSUNDA BİR KIBRISLI: NEF’İ'NİN FELÂKET'İ VE TANZİMAT’TA MERKEZ-ÇEVRE DİNAMİKLERİ

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 167 - 186, 31.12.2025

Ahmet Yıkık

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1768141

Öz

1860’lı yıllarda, Osmanlı-Türk edebiyatının merkezi konumundaki İstanbul’da Batı tarzında kaleme alınan ilk Türk tiyatro eserleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Başlangıçta gazete gibi süreli yayınlarda tefrika edilen bu eserler, zamanla kitap formatında bütün hâlinde yayımlanmıştır. Bu yeni edebi tür, Kıbrıslı Müslüman okur ve izleyiciler arasında da ilgi uyandırmıştır. O dönemde Kıbrıs’ta henüz bir matbaa bulunmadığından, adalı Müslümanlar bu eserleri İstanbul’da yayımlanan gazete ve kitapların posta yoluyla adaya ulaştırılması sayesinde takip edebilmişlerdir. Böylece Kıbrıs’ın Türkçe konuşan Müslüman toplumu, bu yeni edebi türle tanışma imkânı bulmuştur.
İstanbul’dan gelen süreli yayınların edebiyat sayfaları, Kıbrıslı edebiyatseverlerin Batı tarzı yeni edebiyata yönelmelerinde etkili olmuştur. Buna ek olarak, Tanzimat döneminde bazı Kıbrıslı yazarların çeşitli sebeplerle İstanbul’da ikamet etmeleri ve İstanbul’dan bazı tanınmış yazarların birtakım nedenlerden ötürü Kıbrıs’a gönderilerek burada yaşamaları, merkez ile çevre arasındaki edebi bağları güçlendirmiştir. Bu sayede edebiyata ilgi duyan gençler, metropolün seçkin yazarlarıyla doğrudan temas kurma fırsatı elde etmişlerdir. Bu etkileşim, adalı genç edebiyat heveslileri ile İstanbul’un tanınmış bazı şair ve yazarları arasında usta-çırak ilişkilerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Bu bağlamda, modern Kıbrıs Türk edebiyatının ilk tiyatro eserini kaleme alan Hasan Nef'i’ye (1854–1917) özel bir dikkat gösterilmelidir. Nef'i’nin Felâket adlı oyunu, Tanzimat edebiyatının önde gelen isimlerinden biri olan ve Mağusa’ya sürgün edilen Namık Kemal (1840–1888) tarafından gözden geçirilmiştir. Eser, 1875'te İstanbul’da Ahmet Midhat Efendi'nin matbaasında basılmıştır. Bu makalenin amacı, Hasan Nef'i’nin Felâket adlı oyunu üzerinden adadaki edebi üretimde merkez-çevre ilişkilerinin rolünü tartışmaktır.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat edebiyatı , Osmanlı-Türk tiyatrosu , merkez-çevre ilişkileri , Kıbrıs Türk edebiyatı , Felâket

A CYPRIOT IN OTTOMAN THEATER: NEFI’S FELAKET AND TANZIMAT CENTER–PERIPHERY DYNAMICS

Öz

In the 1860s the first written Turkish theater plays in the Western style began to make their appearance in Istanbul, the center of Ottoman-Turkish literature. These new literary works also aroused interest among Cypriot Muslim audiences. Newspapers and books published in Istanbul were brought to the island, and as a result, Turkish-speaking Muslims of Cyprus became acquainted with the new literary genre. In addition to this, the fact that some Cypriot writers resided in Istanbul for various reasons during the Tanzimat period, and that some renowned authors from Istanbul resided in Cyprus, strengthened the ties between the periphery and the center. Therefore, the young men who were closely interested in literature had the chance to establish direct contact with the elite authors of the metropolis. Among them, special attention should be paid to Hasan Nefi (1854–1917), who wrote the first play of modern Turkish Cypriot literature. His play, titled Felaket [Catastrophe], was reviewed by Namık Kemal (1840–1888), one of the leading figures of Tanzimat literature, who had been exiled in Famagusta. Felaket was printed in 1875 at Ahmet Midhat Efendi’s printing house in Istanbul. The scope of this paper is to discuss the role of center–periphery relations in literary production on the island, through Nefi’s play Felaket.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat literature , Ottoman-Turkish theater , center–periphery relations , Turkish Cypriot literature , Felaket

Kaynakça

• Akı, Niyazi (1999). Türk tiyatro tarihi I: Başlangıcından Cumhuriyet devrine kadar [History of Turkish theater I: From the beginning to the Republican period]. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Akün, Ömer Faruk (Ed.). (1972). Namık Kemal'in mektupları [The letters of Namık Kemal]. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
• Akyüz, Kenan (n.d.). Modern Türk edebiyatının ana çizgileri 1860–1923 [Main outlines of modern Turkish literature 1860–1923]. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• And, Metin (2022). Kısa Türk tiyatrosu tarihi [A short history of Turkish theater]. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• And, Metin (2025). Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk tiyatrosu [Turkish theatre during the Tanzimat and autocracy periods]. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Aytaş, Gıyasettin (2010). Tanzimat tiyatro edebiyatı tarihi I [History of Tanzimat theater literature I]. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Banarlı, Nihat Sami (1998). Resimli Türk edebiyatı tarihi: Destanlar devrinden zamanımıza kadar [Illustrated history of Turkish literature: From the era of epics to our time] (Cilt 1). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Bourdieu, Pierre (1990). The logic of practice (R. Nice, Trans.). Cambridge: Polity.
• Bourdieu, Pierre (1994). In other words: Essays towards a reflexive sociology (M. Adamson, Trans.). Cambridge: Polity.
• Clark, Tommy (2023). Kısa Kıbrıs tarihi [A short history of Cyprus] (E. Duru, Trans.). İstanbul: Say Yayınları.
• “Fana” Encyclopedia Britannica. (n.d.). Retrieved August 5, 2025, from https://www.britannica.com/topic/fana-Sufism
• Enginün, İnci (2012). Yeni Türk edebiyatı Tanzimat'tan Cumhuriyet'e (1839–1923) [New Turkish literature from Tanzimat to Republic (1839–1923)]. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Esen, Nükhet (2014). Hikaye anlatan adam: Ahmet Mithat [The storyteller: Ahmet Mithat]. İstanbul: İletişim.
• Ezilmez, Hüseyin (2019). “Tiyatro (1875–2017)” [Theater (1875–2017)]. In İ. Bozkurt, O. Karakartal, & N. Solak (Eds.), Kıbrıs Türk edebiyatı araştırma ve tanıtma projesi [Cypriot Turkish literature research and promotion project] (pp. 363–600). Ankara: Kıbrıs Türk Edebiyatı Araştırma ve Tanıtma Projesi Yayını.
• Ezilmez, Hüseyin (Ed.). (2022). Kıbrıs Türk edebiyatının ilk tiyatro eseri Felaket (1895) ve Namık Kemal'in öğrencisi Kıbrıslı Hasan Nefi [The first theater work of Turkish Cypriot literature: Catastrophe (1895) and Namık Kemal's Cypriot student Hasan Nefi]. Lefkoşa: KIBATEK ve KITED Yayınları.
• Fedai, Harid (2004). “Kıbrıs Türk yazını'nda ilklerden bir oyun: Namus intikamı yahut dilenci” [One of the first plays in Turkish Cypriot literature: Revenge of honor or the beggar]. In H. Fedai, Kıbrıs kültürü: Makaleler I [Cyprus culture: Articles I] (pp. 151–156). Lefkoşa: Samtay Vakfı Yayınları.
• Fuzuli. (2024). Leyla ile Mecnun [Leyla and Majnun]. İstanbul: Say Yayınları.
• Hall, Edith (2010). Greek tragedy: Suffering under the sun. Oxford: Oxford University Press.
• Kabataş, Orhan; Akyıl, Mehmet; Atamert, Feray; Sabancı, Tuncel; Gezer, Elif; Onalt Müezzin, Cemay; Batkan, Narin Ağa and Parlan, Naciye. (Eds.). (2017). Kıbrıs Türk edebiyatı II. Kitap [Turkish Cypriot literature Book II] (8th ed.). Lefkoşa: KKTC Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı.
• Karakartal, Oğuz (2017, January 23). Kıbrıs Türklerinin ilk tiyatro oyununun kim yazdı? [Who wrote the first theater play of Turkish Cypriots?]. Kıbrıs. Retrieved January 4, 2024, from https://kibrisgazetesi.com/kbrs-trklerinin-ilk-tiyatro-oyununu-kim-yazd/
• Kemal, Namık (2021). Zavallı Çocuk [The Poor Child]. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.Kemal, Namık (2022). Vatan yahut Silistre (Günümüz Türkçesiyle) [Fatherland or Silistra (in Modern Turkish)]. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kuntay, Midhat Cemal (2010). Namık Kemal: Devrin insanları ve olayları arasında [Namık Kemal: Among people and events of his time]. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Mutluyakalı, Cenk (Ed.). (2012). Kıbrıs Türk basın tarihi [History of the Turkish Cypriot press]. Lefkoşa: Kıbrıs Türk Gazeteciler Birliği.
• Nefi, Hasan. (1875/2022). “Felaket” [Catastrophe]. In H. Ezilmez (Ed.), Kıbrıs Türk edebiyatının ilk tiyatro eseri Felaket (1895) ve Namık Kemal'in öğrencisi Kıbrıslı Hasan Nefi [The first theater work of Turkish Cypriot literature: Catastrophe (1895) and Namık Kemal’s Cypriot student Hasan Nefi] (pp. 56–108). Lefkoşa: KIBATEK ve KITED Yayınları.
• Orr, Charles William James (2013). İngiliz egemenliği altında Kıbrıs [Cyprus under British rule] (A. Çakıroğlu, Trans.). Lefkoşa: Galeri Kültür Yayınları. (Original work published 1972)
• Tanpınar, Ahmet (1988). 19’uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi [History of 19th Century Turkish Literature] (7th ed.). İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
• Tansel, Fevziye Abdullah (Ed.). (1967). Namık Kemal'in hususi mektupları I: İstanbul, Avrupa ve Magosa [Namık Kemal's private letters I: Istanbul, Europe and Famagusta]. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Töre, Enver (2021). Geleneksel ve modern Türk tiyatrosu [Traditional and modern Turkish theater]. In Ö. Emiroğlu (Ed.), Türk edebiyatı tarihi (pp. 1539–1708). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Ummanel, Aliye (2015). “Kıbrıslı Türklerin kimlik mücadelesinde tiyatro: “Oedipus çıkmazı” [Theater in Turkish Cypriot identity struggle: The Oedipus impasse”]. Evrensel Kültür, 288, 64–69.
• Ünlü, Cemal (1981). Kıbrıs'ta Basın Olayı (1878-1981) [The Press Affair in Cyprus (1878-1981)]. Ankara: Basın-Yayın Genel Müdürlüğü.
• Yıkık, Ahmet (2019). “Towards a modern Turkish Cypriot literature and a new identity notion”. Archivum Ottomanicum, 36, 131–148.
• Yıkık, Ahmet (2021). Kıbrıs Türk edebiyatında ilk roman: Bir bakış Muzaffereddin Galib çevrimyazı sadeleştirilmiş metin inceleme [The first novel in Turkish Cypriot literature: An examination of Muzaffereddin Galib’s transcribed and simplified text]. Ankara: Günce Yayınları.