Nazîrâ İbrahim Efendi’s Treatise of Mu‘ammeyât-ı Esmâ’-i Hüsnâ

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 129 - 148, 31.12.2025

Fatih Ramazan Süer

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1804946

https://izlik.org/JA97UH39RM

Öz

Nazîr/Nazîrâ, whose real name was İbrahim, was a sufi poet who lived in the 18th century. Born in Edirne, he came from a scholarly family; he was the grandson of İbrahim Gülşenî, the son of Mustafa Gülşenî, a professor at the Sarıca Paşa Madrasa, and the nephew of the poet Kâmî. Raised in an environment of sufism and learning, İbrahim Nazîrâ served as both a professor and a judge, and he was also a prolific author of numerous works in various fields. Over his eighty-year life, he wrote approximately thirty works on religion, sufism, history, and literature. One of these is a treatise on mu‘ammâ, referred to in sources as Mu‘ammeyât-ı Manzume. This work is not independent but is recorded in one of the two extant copies of his Divan. It contains mu‘ammâs composed respectively around the names of Allah, some saints, the Prophet Muhammad, various other prophets, and the esteemed companions. This article; presents information on mu‘ammâs in Turkish literature, esmâ-i hüsnâ mu‘ammâs, and the life of Nazîrâ İbrahim Efendi. Furthermore, it includes the transcribed text of Nazîrâ İbrahim’s esmâ-i hüsnâ mu‘ammâ, titled Mu‘ammeyât-ı Esmâ’-i Hüsnâ Celle Celâluhu ve ‘Amme Nevâluhu.

Anahtar Kelimeler

Turkish literature , mysterie , esma-i hüsna mysteries , Nazîrâ İbrahim Efendi

NAZÎRÂ İBRAHİM EFENDİ’NİN MU‘AMMEYÂT-I ESMÂ’-İ HÜSNÂ RİSALESİ

https://izlik.org/JA97UH39RM

Öz

Asıl adı İbrahim olan Nazîr/Nazîrâ, 18. yüzyılda yaşamış mutasavvıf şairlerdendir. Edirne’de dünyaya gelen Şair, âlim bir aileye mensup olup İbrahim Gülşenî’nin torunu, Sarıca Paşa Medresesi müderrisi Mustafa Gülşenî’nin oğlu, şair Kâmî’nin yeğenidir. Tasavvuf ve ilim ortamında yetişen İbrahim Nazîrâ, müderrislik ve kadılık görevlerinde bulunmuş ve aynı zamanda çeşitli alanlarda birçok eser kaleme alarak devrin velûd bir müellifi olmuştur. O, seksen yıllık ömründe din, tasavvuf, tarih ve edebiyat gibi farklı alanlarda 30 civarı eser kaleme almıştır. Bu eserlerden biri kaynaklarda adı Mu‘ammeyât-ı Manzume şeklinde geçen bir mu‘ammâ risalesidir. Müstakil hâli olmayıp Şair’in mevcut iki Divan nüshasının birinde kayıtlı olan bu risalede sırasıyla; Allahu Teâlâ’nın, bazı velilerin, Hz. Muhammed’in, bazı peygamberlerin ve ashab-ı güzinin isimleri üzerine tertip edilmiş mu‘ammâlar bulunmaktadır. Bu makalede; Türk edebiyatında mu‘ammâlar, esmâ-i hüsnâ mu‘ammâları, Nazîrâ İbrahim Efendi’nin hayatı hakkında bilgi verilecek ve Nazîrâ İbrahim’in Mu‘ammeyât-ı Esmâ’-i Hüsnâ Celle Celâluhu ve ‘Amme Nevâluhu başlığını taşıyan esmâ-i hüsnâ mu‘ammâ risalesinin çeviriyazılı metni verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Türk edebiyatı , mu‘ammâ , esmâ-i hüsnâ mu‘ammaları , Nazîrâ İbrahim Efendi

Kaynakça

• Arslan, Mehmet (2019). “Divan Edebiyatında Mu‘ammâ, Çözülmüş Mu‘ammâ Örnekleri ve Mu‘ammâ Çözüm Teknikleri”. Prof. Dr. Mehmet Arslan’a Armağan. ed. H. İbrahim Delice vd. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yay. 79-168.
• Baş, Münire Kevser (1999). Lâmiî Çelebi’nin Şerh-i Muammeyât-ı Alâ Esmâ-i Hüsnâ’sı. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
• Bilkan, Ali Fuat (2000). Türk Edebiyatında Muammâ. Ankara: Akçağ Yay.
• Cânan, İbrahim (1993). Kütüb-i Sitte Muhtasarı Tercüme ve Şerhi. Ankara: Akçağ Yay.
• Kaçar, Mücahit (2021). “Mollâ Câmî’nin Manzume-i Muammâ’sına Salâhaddin Uşşâkî Tarafından Yapılan Şerh”. Doğumunun 60. Yılında Zühal Ölmez Armağanı Esengü Bitig. hzl. Tümer Karaayak ve Uğur Uzunkaya. İstanbul: Kesit Yay. 473-484.
• Kürkçüoğlu, Kemâl Edib (hzl.) (1994). Tahirü’l-Mevlevî Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Nazîr İbrahim. Divan. Süleymaniye Kütüphanesi. Lala İsmail Paşa. Nr. 493. vr. 3b-6b.
• Öntürk, Tolga (2019). Surûrî’nin Şerh-i Mu‘ammeyât-ı Mîr Hüseyin Adlı Eseri (İnceleme-Tenkitli Metin). Doktora Tezi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Öntürk, Tolga (2022). “Bihiştî Ramazan’ın Mollâ Câmî’nin Mu‘ammâ-i Sagîr Adlı Risalesine Yazdığı Şerh: Şerh-i Manzûme-i Mu‘ammâ”. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29: 247-267.
• Özerol, Nazmi (2018). Bir Lugaz Mecmuası (Letâ’if-i Elgâz/Bilmece). Ankara: Sonçağ Yay.
• Öztürk, Ali (2019). “İslâmî Türk Edebiyatında Esmâ-i Hüsnâ”. İslâmî İlimler Dergisi, 14: 27-41.
• Sami, Şemseddin (1999). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yay.
• Saraç, M.A. Yekta (1997). “Muamma ve Divan Edebiyatındaki Seyri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 27: 297-310.
• Saraç, M.A. Yekta (2020). “Muamma / Türk Edebiyatı”, İslâm Ansiklopedisi. C. 30. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 320-321.
• Şahin, Abdullah (2001). “Edebî Bir Tür Olarak Klasik Edebiyatımızda Esmâ-i Hüsnâlar”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 16: 49-57.
• Şener, H. İbrahim (1985). Türk Edebiyatında Manzum Esmâü’l-Hüsnâlar. Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Şengün, Necdet (2006). Nazîr İbrahim ve Dîvânı (Metin-Muhteva-Tahlil). Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Tarlan, Ali Nihad (2019). Divan Edebiyatında Tevhidler ve Muamma. İstanbul: Ketebe Yay.