XVII. YÜZYIL SONLARINDA BURSA’NIN SOSYOEKONOMİK YAPISI VE MERKEZ–TAŞRA İLİŞKİLERİ (B-104 NUMARALI BURSA ŞER’İYYE SİCİLİNE GÖRE)

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 207 - 224, 31.12.2025

Şenay Öztürk Yılmaz

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1809461

Öz

XVII. yüzyılın sonları, Osmanlı taşra şehirlerinin toplumsal ve ekonomik yapılarında belirgin dönüşümlerin yaşandığı bir dönemdir. Osmanlı idari teşkilatında, payitaht dışında kalan tüm bölgeler taşra olarak tanımlanmakta olup, bu alanlarda yer alan şehirler hem imparatorluğun yerel yönetim mekanizmalarının işleyişine hem de merkezle kurulan idari, ekonomik ve sosyal ilişkilere dair önemli ipuçları barındırmaktadır. Bu çerçevede Osmanlı taşrasının önde gelen ticaret ve üretim merkezlerinden biri olan Bursa, IV. Mehmed dönemine ait 1680-1681 tarihli B-104 numaralı şerʿiyye sicili esas alınarak incelenmektedir. Söz konusu sicil, şehrin vakıf kurumlarının işleyişinden mahallelerin düzenine, ticarî faaliyetlerin niteliğinden Müslüman ve gayrimüslim topluluklar arasındaki ilişkilere, tereke kayıtlarından nikâh ve boşanma işlemlerine, vergi tahsilatına kadar pek çok alanda değerli veriler sunmaktadır. Bu yönüyle şerʿiyye sicilleri yalnızca bulundukları şehrin yerel tarihini aydınlatmakla kalmamakta, aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin genel durumuna ilişkin de önemli ipuçları sağlamaktadır. Defterde dikkat çeken hususlardan biri, merkez-taşra ilişkilerinin somut yansımalarıdır. Örneğin, IV. Mehmed’in Çatalca’da düzenleyeceği şikâr-ı hümâyun için Bursa’dan çeşitli malzemelerin teminine yönelik kayıtlar, şehrin merkezî idarenin ihtiyaçlarını karşılayan bir tedarik noktası olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır. Ayrıca aynı dönemde devam eden Osmanlı-Rus Savaşı (1676-1681) sebebiyle ordu ve donanma için mühimmatın Bursa’dan sağlanmasına dair belgeler de sicilde yer almaktadır. Bu kayıtlar, Bursa’nın yalnızca bölgesel bir ticaret ve üretim merkezi olmadığını, aynı zamanda devletin askerî ve siyasi politikaları doğrultusunda stratejik bir rol üstlendiğini göstermektedir. Sonuç olarak, B-104 numaralı şerʿiyye sicilinde yer alan kayıtlar, XVII. yüzyıl sonlarında Bursa’nın sosyal, ekonomik ve kültürel yapısına dair kapsamlı veriler sunmakta; şehrin Osmanlı taşrası içindeki önemini ve merkezle olan güçlü bağlarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bursa , Şeriyye Sicili , IV. Mehmed , Osmanlı-Rus Savaşı (1676-1681) , Merkez-Taşra İlişkileri.

THE SOCİOECONOMİC STRUCTURE AND CENTRAL-PROVİNCİAL RELATİONS OF BURSA İN THE LATE 17TH CENTURY (ACCORDİNG TO THE BURSA SHARİA REGİSTRY NO. B-104)

Öz

The late 17th century was a period of significant transformations in the social and economic structures of Ottoman provincial cities. In Ottoman administrative organization, all regions outside the capital were defined as provincial, and the cities within these areas hold significant clues about both the functioning of the empire's local administrative mechanisms and the administrative, economic, and social relations established with the central government. Within this framework, Bursa, one of the leading centers of trade and production in the Ottoman provinces, is examined based on the sharia register number B-104, dated 1680-1681, from the reign of Mehmed IV. This register provides valuable data on a wide range of areas, from the functioning of the city's foundation institutions and the organization of neighborhoods, to the nature of commercial activities and relations between Muslim and non-Muslim communities, to estate records, marriage and divorce procedures, and tax collection. In this respect, sharia registers not only illuminate the local history of their cities but also provide important clues about the general state of the Ottoman Empire. One of the striking aspects of the register is the concrete reflection of central-provincial relations. For example, records regarding the procurement of various materials from Bursa for the imperial edict to be held by Mehmed IV in Çatalca reveal that the city was seen as a supply point meeting the needs of the central administration. Furthermore, documents regarding the procurement of ammunition for the army and navy from Bursa due to the ongoing Russo-Turkish War (1676-1681) during the same period are also included in the register. These records demonstrate that Bursa was not only a regional trade and production center but also assumed a strategic role in the military and political policies of the state. In conclusion, the records in the court register number B-104 provide comprehensive data on the social, economic, and cultural structure of Bursa in the late 17th century, demonstrating the city's importance within the Ottoman provinces and its strong ties to the center.

Anahtar Kelimeler

Bursa , Sharia Registry , Mehmed IV , Ottoman-Russian War (1676-1681) , Central-Provincial Relations.

Kaynakça

• Açık, Turan (2016) : “Beşe Ünvanı Hakkında”. Tarih Dergisi (62): 37-64.
• Akkoç, Fatma Kırçıl (2010). Mahkeme Sicillerine Göre XVI. Yüzyılın İkinci Yarısında (1550-1565) Bursa Vakıfları. Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi.
• Alan, Gülbadi (2014): “19. Yüzyılda Osmanlıda Sürgün Politikası Çerçevesinde Sürgün Kadınlar”, Belleten, 78 (281): 245-272.
• Altın, Hatice (2004). B-180 Numaralı (1763 Tarihli) Bursa Mahkemesi Defteri (Analiz ve Metin). Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi.
• Atasoy, Abdussamed (2024): “İslam ve Osmanlı Hukukunda Buluğ Muhayyerliği”. Adalet Dergisi (72): 229-273.
• Barkan, Ömer Lütfi- Meriçli Enver (1988). Hüdâvendigâr Livâsı Tahrir Defterleri I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• BOA, (MŞH.ŞSC.d.), 2764. (H.1091/M.1680-1681)
• Dia. (2009). “Simkeşhane”. İslam Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 211-213.
• Emecen, Feridun. (1998). “Hudâvendigâr”. İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 285-286.
• Erol, Ayşe (2022). 17. Yüzyılın İkinci Yarısında Konya ve Bursa Gayrimüslimleri (Şer’iyye Sicillerine Göre). Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Günay, Vehbi (2003). “Balkan Şehir Tarihleri Kaynağı Olarak Şer’iye Sicillerinin Envanter ve Kataloglarının Tespiti Hakkında”. Tarih İncelemeleri Dergisi, XVIII (2): 71-82.
• Hızlı, Mefail (2003). “Bursa Mahkeme Sicilleri Rehberi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (1) 367-426.
• İnalcık, Halil (1996). “Bursa”. İslam Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 445-449.
• İnalcık, Halil (2006). Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600). çev. Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
• Karataş, Ali İhsan (2007). “Bursa Şer’iyye Sicilleri Işığında Osmanlı Devleti’nde Köleliğe Bir Bakış”. İstem (9):137-164
• Keskin, Mustafa Çağhan (2020). “Bursa’da IV. Mehmed Sarayı”. Belleten, 84 (300): 585-622.
• Ortaylı, İlber (2023). Hukuk Ve İdare Adamı Olarak İslam Devleti’nde Kadı. İstanbul: Kronik Kitap.
• Özcan, Tahsin (2020). “Muhallefât”. İslam Ansiklopedisi. C. 30. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 405-406.
• Özyurt, Ömer (2010). C-102 Numaralı (1292/1877 Tarihli) Bursa Mahkemesi Defteri (Metin ve Analiz). Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi.
• Uğur, Yunus (2003). “Mahkeme Kayıtları (Şer’iye Sicilleri): Literatür Değerlendirmesi ve Bibliyografya”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1 (1): 305-344.
• Yılmaz, İbrahim (2017). “İslâm Aile Hukukunda Boşanmaları Önleyici Bir Tedbir Olarak Tahkîm Müessesesine Hukuki İşlerlik Kazandırılması”. Turkish Studies, 12 (10): 329-360.
• Yördem Sönmezışık, Züleyha (2001). Bursa A-119 Numaralı Şer’iyye Sicili Tahlil ve Transkripsiyonu. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.