GÜLŞENÎZÂDE VÂSIF-I ÂMİDÎ EFENDİ VE BAZI ŞİİRLERİ

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 105 - 127, 31.12.2025

Abdulmenaf Yüksel , Ramazan Sarıçiçek

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1811046

Öz

Osmanlı döneminin önemli edebi muhitlerinden biri de Diyarbakır’dır. Cemilî, İbrahim Gülşenî, Hayâlî, Hâletî, Şerîfî, Âgâh, Hâmî, Vâlî, Lebib, Kâmî, Çermikli Zihnî, Sırrî Hanım, Said Paşa ve daha birçok şair bu münbit zeminde yetişmiştir. 19. Yüzyıl şairlerinden olan Vâsıf da bu silsiledendir.
Vâsıf’ın babası kültürümüze birçok mutasavvıf fikir ve sanat adamı yetiştirmiş İbrahim Gülşenî neslinden Şeyh Mehmed Efendi’dir. Ali Emirî’nin anlattığına göre Vâsıf; Şaban Kâmî Efendi’den ders almış, Mahkeme-i Şerîyye’de görevlerde bulunmuş, başkâtipliğe kadar yükselmiştir. Şevket Beysanoğlu’nun yazdığına göre şairin bir Divan’ı vardır. Bu eser şairin torunu Vâsıf Barutoğlu’ndadır. Vâsıf Barutoğlu bu Divan’da var olduğunu söylediği dedesine ait üç yüze yakın şiirden bazılarını yazdırarak bir defter şeklinde Şevket Beysanoğlu’na göndermiştir. 1289/1873 yılında vefat eden Vâsıf’ın mezarı Diyarbakır’da Urfa Kapı mezarlığındadır.
Şairin torunu Vâsıf Barutoğlu’nun Şevket Beysanoğlu’na hediye ettiği defter bugün Dicle Üniversitesi Kütüphanesi 1233 numara ile Üniversite Kütüphanesinin Şevket Beysanoğlu koleksiyonunda kayıtlıdır. 40 sayfadan oluşan defterin ilk iki sayfası Vâsıf Barutoğlu’nun dedesi ve şiirleri hakkında verdiği bilgileri içermektedir. Bu bilgilerin ardından sırasıyla 35 gazel, 2 muhammes ve bir tahmis bulunmaktadır. Bu defterde yer alan şiirlerden hareket edersek; şair, aruzun en çok kullanılan kalıplarını kullanmıştır. Vezin kullanımında başarılı sayılmazsa da başarılı beyitleri de vardır. Ayrıca Said Paşa’nın Divan’ına düşürdüğü tarih de dikkat çeker.
Bu çalışmada Vâsıf’a ait bazı şiirlerin çevriyazılı metni verilecek, günümüz Türkçesine aktarılarak, yapı ve muhteva yönünden incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk edebiyatı , Gülşenîzâde Vâsıf-ı Âmidî , Gülşenî ailesi , divân , şiir.

GÜLŞENÎZÂDE VÂSIF-I ÂMİDÎ EFENDI AND SOME OF HIS POEMS

Öz

Diyarbakır was one of the important literary centers of the Ottoman period. Cemilî, İbrahim Gülşenî, Hayâlî, Hâletî, Şerifî, Âgâh, Hâmî, Vâlî, Lebib, Kamî, Çermikli Zihnî, Sırrî Hanım, Said Paşa, and many other poets flourished in this fertile ground. Vâsıf, a 19th-century poet, also belongs to this lineage.
Vâsıf's father was Şeyh Mehmed Efendi, a descendant of İbrahim Gülşenî, who cultivated many Sufi thinkers and artists in our culture. According to Ali Emirî, Vâsıf studied under Şaban Kâmî Efendi, served in the Court of Sharia, and rose to the rank of chief clerk. According to Şevket Beysanoğlu, the poet had a Divan, which is now in the possession of his grandson, Vâsıf Barutoğlu. Vâsıf Barutoğlu wrote down some of the nearly three hundred poems belonging to his grandfather, which he claimed were included in this Divan, and sent them to Şevket Beysanoğlu in a notebook. Vâsıf, who died in 1289/1873, is buried in the Urfa Kapı Cemetery in Diyarbakır.
The notebook, gifted to Şevket Beysanoğlu by the poet's grandson, Vâsıf Barutoğlu, is currently registered in the Şevket Beysanoğlu collection of the Dicle University Library, number 1233. The first two pages of the 40-page notebook contain information provided by Vâsıf Barutoğlu about his grandfather and his poems. Following this information, there are 35 ghazals, two muhammes, and one tahmis. Judging from the poems in this notebook, the poet employed the most common forms of aruz aruz. While not considered a master of meter, he also has some successful couplets. The date he included in Said Pasha's Divan is also noteworthy.
In this study, we will transcribe some of Vâsıf's poems into modern Turkish and examine their structure and content.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish literature , Gülşenîzâde Vâsıf-ı Âmidî , Gülşenî family , divân , the poem.

Kaynakça

• Amîd-i Sevdâ Gazetesi. (21 Şubat 1909). Sayı 1/14. https://www.osmanlicagazeteler.org/Oku.php?id=8760. [Erişim Tarihi: 13 Mayıs 2025].
• Beysanoğlu, Şevket (1996). Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. (Yeni İlavelerle 2. Basılış). Ankara: San Matbaası.
• Devellioğlu, Ferit (2010). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. (26. Baskı). Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
• Diyarbekir Gazetesi. (5 Muharrem 1287). Sayı 36/1. https://www.osmanlicagazeteler.org/Oku.php?id=8998. [Erişim Tarihi: 23 Eylül 2025].
• Diyarbekir Gazetesi. (2 Muharrem 1288). Sayı 85/1. https://www.osmanlicagazeteler.org/Oku.php?id=9205. [Erişim Tarihi: 23 Eylül 2025].
• Eraydın, Selçuk (1990). Tasavvuf ve Tarîkatler. İstanbul: Maarif Yayınları.
• Erdoğan, Kenan (2004). Diyarbakırlı Said Paşa Divânı. Manisa: Tekin Matbaası.
• Güner, Galip. & Güner, Nurhan (2003). Esâmi-i Şuarâ-yı Âmid. Ankara: Anıl Matbaacılık.
• Kadıoğlu, İdris (2018). Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/125212,ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amidpdf.pdf?0 [Erişim Tarihi: 14 Mart 2025].
• Kahraman, Seyit Ali. & Dağlı, Yücel (2001). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyehatnamesi: Bağdad, Basra, Bitlis, Diyarbakır, Isfahan, Malatya, Mardin, Musul, Tebriz, Van. (4. Cilt). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Muallim Naci (1995). Lügat-ı Naci. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Levend, Agah Sırrı (2021). Divân Edebiyatı: Kelimeler ve Remizler, Mazmunlar ve Mefhumlar. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Özkan, Mehmet Sadık (2025). Adıyamanlı Rıfat Baba Dîvânı. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları. Pala, İskender (1995). Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Sarıçiçek, Ramazan & Adak, Abdurrahman (2010). İbrâhîm Gülşenî ve Soyundan Gelen Şairler, Nebiler, Sanabîler, Azîzler ve Krallar Kenti Diyarbakır Sempozyumu (12-13 Nisan 2010), Diyarbakır: Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları.
• Saraç, M.Ali Yekta (2007). Klâsik Edebiyat Bilgisi, Biçim-Ölçü-Kafiye. İstanbul: Bayrak Yayınları.
• Şanlı, Bilal (2013). Osmanlı Dönemi Diyarbakırlı Dîvân Şâirleri. Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Şenel, Süleyman (1994). ‘‘Divân’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/376-377. İstanbul: TDV Yayınları.