EDEBÎ MİRASIN DİJİTAL OKUMASI: YAPAY ZEKÂ İLE KLASİK TÜRK ŞİİRİNİN ANLAM KATMANLARINI ÇÖZÜMLEMEK

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 11 - 41, 31.12.2025

Kenan Bozkurt

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1812051

https://izlik.org/JA57YC55YM

Öz

Bu çalışma, “ChatGPT-5 yardımıyla klasik Türk edebiyatına ait bir metnin analizi mümkün müdür?” ve “Bu analiz sürecinde hangi yöntemler izlenmektedir?” sorularını merkezine alarak yapay zekâ (YZ) ve doğal dil işleme (NLP) teknolojilerinin klasik Türk edebiyatı metinlerinin incelenmesinde sunduğu imkânları değerlendirmektedir. Klasik edebiyat metinleri, tarihî dil katmanları, yoğun mecaz ve mazmun kullanımı ile derin kültürel bağlam gereksinimi nedeniyle modern okur ve öğrenciler açısından anlaşılması güç yapılardır. Araştırmada YZ tabanlı analiz sistemlerinin beyitlerdeki anahtar kavramları tespit etme, mecaz ve mazmunları tanıma, kavramsal sınıflama yapma, bağlamsal özet oluşturma ve imge ağları çıkarma gibi işlevler aracılığıyla bu güçlükleri nasıl aşabileceği ele alınmıştır. Özellikle dijital mazmun sözlükleri ve kavram haritaları, metin içi ve metinler arası ilişkilerin hem görsel hem de analitik biçimde sunulmasına imkân tanıyarak klasik şiir çözümlemelerinde yenilikçi araçlar olarak öne çıkmaktadır. Bu yaklaşımlar, yalnızca kelime düzeyinde açıklamalar sunmakla kalmayıp, şiirlerin tematik, estetik ve kültürel boyutlarını da sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Çalışma, edebî türler içerisinde kişisel hissiyatı en yoğun biçimde barındıran şiirin YZ tarafından nasıl çözümlendiğini ve yorumlandığını irdeleyerek yapay zekânın metin analizindeki rolüne ilişkin güncel tartışmalara katkı sunmakta ve gelecekteki YZ tabanlı edebiyat projeleri için geliştirilmesi gereken alanları ortaya koymaktadır. Ayrıca, bu teknolojilerin öğretim süreçlerine entegrasyonu ve metin çözümlemesine sağladığı katkılar, örnekler üzerinden tartışılarak, klasik edebiyatın çağdaş eğitim ortamlarında daha erişilebilir ve etkili biçimde aktarılmasına yönelik yeni bir perspektif geliştirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

ChatGPT-5 , Doğal dil işleme , Klasik Türk edebiyatı , Dijital şiir analizi , Mazmun ve kavram haritaları

The Digital Reading of Literary Heritage: Analyzıng The Layers of Meanıng in Classıcal Turkısh Poetry wıth Artıfıcıal Intellıgence

https://izlik.org/JA57YC55YM

Öz

This study centers on the questions, “Is it possible to analyze a text from Classical Turkish literature with the assistance of ChatGPT-5?” and “What methods are employed in this analytical process?” It evaluates the potential of artificial intelligence (AI) and natural language processing (NLP) technologies in examining texts of Classical Turkish literature. Classical literary works, due to their historical linguistic layers, dense use of metaphors and mazmuns (conceits), and the necessity of deep cultural contextualization, often pose interpretive challenges for modern readers and students. The research explores how AI-based analytical systems can overcome these difficulties through functions such as identifying key concepts in couplets, recognizing metaphors and mazmuns, performing conceptual classification, generating contextual summaries, and mapping imagery networks. In particular, digital mazmun dictionaries and concept maps emerge as innovative tools in the analysis of classical poetry by enabling both visual and analytical representation of intra- and intertextual relations. These approaches not only provide lexical-level explanations but also systematically reveal the thematic, aesthetic, and cultural dimensions of poems. By examining how poetry—the literary genre that most profoundly embodies individual sentiment—is interpreted and analyzed by AI, the study contributes to contemporary discussions on the role of artificial intelligence in literary analysis and identifies potential areas for development in future AI-based literary projects.Furthermore, the study discusses, through practical examples, the integration of these technologies into educational processes and their contribution to textual interpretation, thereby offering a new perspective on how classical literature can be transmitted more accessibly and effectively in contemporary educational contexts.

Anahtar Kelimeler

ChatGPT-5 , Natural Language Processing , Classical Turkish Literature , Digital Poetry Analysis , Metaphor and Concept Maps.

Kaynakça

• Andrews, Walter G. (2018). Şiirin Sesi Toplumun Şarkısı. Tansel Güney, Çev., İstanbul: İletişim Yayınları.
• Arf, Cahit (1959). Makine Düşünebilir mi ve Nasıl Düşünebilir? [Halk konferansı metni]. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Üniversite Çalışmalarını Muhite Yayma ve Halk Eğitimi Yayınları, Konferanslar Serisi No. 1.
• Belli, Handan (2019). Kavramların Anlatımında Başvurulan Somutlaştırma Yönteminin Mazmun Kavramının Anlatımında Kullanılması. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (66), 19-35).
• Belli, Handan; Mum, Cafer (2021). Klasik Türk Şiirinde Terkiplerdeki Somutlaştırma ve Duygu Aktarımı. Bilig (97), 79-108.
• Bolaños, Francisco., Salatino, Angelo., Osborne, Francisco & Motta, Enrico (2024). Artificial İntelligence For Literature Reviews: Opportunities And Challenges. Artificial Intelligence Review, 57, 259. https://doi.org/10.1007/s10462-024-10902-3.
• Bondre, Suhas (2024). Machines as Muses: Exploring Artificial Intelligence’s Influence on Literary Creativity and Authorship. Mukt Shabd Journal, 13 (10), 365-371. https://doi.org/10.0014.MSJ.2024.V13I10.0086781.261824.
• Ceyhan Akça, Nesime., Aslan Cobutoğlu, Serap., Özbek, Özlem Yeşim, Akça, M. Furkan (2024). Yapay Zekânın Edebiyatta Kullanım Serüveni. RumeliDE Dil Ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 283-306. https://doi.org/10.29000/rumelide.1470139.
• Çayır, Aybala (2023). A literature review on the effect of artificial ıntelligence on education. Journal of Human and Social Sciences, 6 (2), 276- 288. https://doi.org/10.53048/johass.1375684.
• Dabhade, Anushka & Narula, Sneha (2023). Artificial Intelligence in English Literature: Revolutionizing Research Methodologies, unveiling insights, and catalyzing Social Transformation. Vantage: Journal of Thematic Analysis. https://www.academia.edu/108974074/Artificial_Intelligence_in_English_Literature_Revolutionizing_Research_Methodologies_unveiling_insights_and_catalyzing_Social_Transformation. (Erişim Tarihi: 15.10.2025)
• Hamza, Mona Muhammed Abass (2024). Artificial Intelligence and Literary Creativity: Examining New Frontiers in English Literature. IEEE Conference Paper. https://doi.org/10.1109/ICICAT62666.2024.10923368.
• Kahya, Hayrullah (2024) Eski Türk Edebiyatı Öğretiminde Yapay Zekânın Kullanımı Üzerine Bir Uygulama: Şeyh Galip’in Düştü Redifli Gazeli Örneği. Congist’24 Social Sciences and Artificial Intelligence: Theory and Practice, İstanbul, Türkiye, 18 - 20 Aralık 2024, 114, (Özet Bildiri). https://eventedebiyat.istanbul.edu.tr/event/1/contributions/67/contribution.pdf (Erişim Tarihi: 05.10.2025).
• Karadoğan, Ahmet&Uyumaz, Fethullah (2023). Visualisation of Some Poems of Yahya Kemal with Artificial Intelligence Technology. Uluslararası Ders Kitapları ve Eğitim Materyalleri Dergisi (IJOTEM), 6 (2), 211-235. https://doi.org/10.53046/ijotem.1374035.
• Khalifa, Mohamed & Albadawy, Mona (2024). Using Artificial İntelligence İn Academic Writing And Research: An Essential Productivity Tool. Computer Methods and Programs in Biomedicine Update, 5, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.cmpbup.2024.100145.
• Kılınç, Abdulhakim (2021) Fuzûlî Divânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Kurt, Gülfem (2024). Yapay Zekânın Çeviriyle İmtihanı: Arapça-Türkçe Şiir Çevirisi Üzerine Bir İnceleme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (42), 638-652. DOI:https://doi.org/10.5281/zenodo.13981156.
• Lau, Jey Han; Cohn, Trevor; Baldwin, Timothy; Brooke, Julian& Hammond, Adam (2018). Deep-Speare: A Joint Neural Model Of Poetic Language, Meter, And Rhyme. arXiv preprint arXiv:1807.03491. https://doi.org/10.48550/arXiv.1807.03491.
• Misztal-Radecka, Joanna& Indurkhya, Bipin (2014). A Blackboard Architecture For Automatic Poetry Generation. In Proceedings of the Workshop Computational Creativity, Concept Invention, and General Intelligence at 21st European Conference on Artificial Intelligence. https://doi.org/10.7494/csci.2016.17.2.265.
• Oliveira, Hugo Gonçalo&Alves, Ana Oliveira (2016). Poetry from Concept Maps – Yet Another Adaptation of PoeTryMe’s Flexible Architecture. Proceedings of the Seventh International Conference on Computational Creativity, Paris. https://www.computationalcreativity. net/iccc2016/wp-content/uploads/2016/01/Poetry-from-Concept-Maps.pdf (Erişim Tarihi: 11.09.2025).
• Özer, Fatih (2025). Klasik Türk Edebiyatı Çalışmalarında Yapay Zekâ Kullanımı Üzerine Gelecek Perspektifleri ve Öneriler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9 (2), 884-903. https://doi.org/10.34083/akaded.1705054.
• Saddhono, Kundharu; Judijanto, Loso.; Simorangkir, Samuel B. T.; Simanungkalit, Kaleb E.; Saragih, Ericson; Lestari, Try Anysa. (2024). Shakespearean Sonnets In The Digital Age: Ai's Role In Analysing And Creating Poetry. 2024 International Conference on IoT, Communication and Automation Technology (ICICAT) 23-24 Nov. Uttar Pradesh, India. https://doi.org/ 10.1109/ICICAT62666.2024.10923439.
• Saraç, M.A. Yekta (2019). Klasik Belagat Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
• Tunç, Gökhan (2025). Yapay Zekâ Şiir Yazabilir mi? ChatGPT Örneğinde Yapay Zekânın Şiir Yazma Kabiliyetinin İncelenmesi. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9 (2), 930-951. https://doi.org/10.34083/akaded.1708572.
• Turing, Alan M. (1950). Computing Machinery And İntelligence. Mind, 59 (236), 433–460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433.
• Van Heerden, Imke, & Bas, Anil (2021). AI as Author – Bridging the Gap Between Machine Learning and Literary Theory. Journal of Artificial Intelligence Research, 71, 175–189. https://orcid.org/0000-0002-4224-8800.
• Yadav, Deny (2024). The Role of Artificial Intelligence in Literary Analysis: A Computational Approach to Understand Literary Styles (Hamlet). IJEKS, 3 (9), 558–559. https://doi.org/10.70333/ijeks-03-09-006.
• Yang, Liu.; Wang, Gang& Wang, Hongjun (2024). Reimagining Literary Analysis: Utilizing Artificial Intelligence to Classify Modernist French Poetry. Information 15 (2), 70. https:// doi.org/10.3390/info15020070.
• Yeniterzi, Emine (1999). Metin Şerhi ile İlgili Görüşler. SÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 5, 59-68.