İBRAHİM HALİL’İN NASİHATNÂME TÜRÜNDEKİ MANZUM ESERİ: TULÛÂT

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 43 - 73, 31.12.2025

Ramazan Çelik , Ahsen Mücahide Özçelik

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1816248

Öz

Nasihat insan ve toplumlara yön gösteren sözlü ve yazılı anlatım biçimidir. İnsanlar için bir pusula niteliği taşıyan bu sözlü gelenek, zamanla yazıya aktarılmış ve böylece nasihatnâme türü ortaya çıkmıştır. Türk kültüründe ilk yazılı nasihat örneklerine Orhun Abideleri’nde rastlanır. Bu gelenek zamanla gelişip zenginleşerek güçlü bir kültürel mirasa dönüşmüştür. Her dönemde varlığını sürdüren bu edebî tür, günümüze kadar devamlılığını korumuştur. Bu çalışmanın konusu, nasihatnâme türünün XX. yüzyıldaki temsilcilerinden biri olan İbrahim Halil ve onun Tulûât adlı eseridir. Osmanlı’nın son döneminde yaşadığı ve hukuk mektebi mezunu olduğu dışında hakkında herhangi bir bilgi bulunmayan İbrahim Halil adlı şairin Tulûât’ı, şimdiye kadar üzerinde herhangi bir akademik çalışma yapılmamış bir nasihatnâmedir. Matbu Arap harfleriyle basılan, bir mukaddime ve on yedi şiirden oluşan eser dönemin padişahı V. Mehmed Reşad’a (1909-1918) ithaf edilmiştir. Beyitlerle yazılan şiirlerin teknik açıdan kusurlu oluşu, vezin ve kafiye bakımından zaman zaman aksaklıklar göstermesi, şairin biçimden çok içeriğe önem verdiğini göstermektedir. Eserde ağırlıklı olarak dinî ve ahlakî temalar işlenmiştir. Şair, dünyanın faniliği ve ahiretin ebediliği üzerine düşüncelerini dile getirirken insanın Allah’ın emirlerine uygun yaşaması, rızasını gözetmesi gerektiği üzerinde durmuştur. Ayrıca boş ve faydasız işlerden uzak durulması, vaktin kıymetinin bilinmesi ve zamanın hayırlı işlerde değerlendirilmesi gerektiği yönünde nasihatlerde bulunmuştur. Bu yönüyle Tulûât, Osmanlı’nın son dönemindeki dinî, ahlakî şiir geleneğinin sade bir örneğini teşkil etmektedir. Şiirlerin dili, üslubu ve muhtevası incelendiğinde, eserin didaktik bir amaç taşıdığı, genç okuyuculara veya muhatabına öğüt verme gayesi güttüğü anlaşılmaktadır. Bu makalede, Tulûât’ın şekil, muhteva, dil ve anlatım özellikleri incelenmiş ayrıca çeviri yazılı metnine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Manzume , Nasihatnâme , İbrahim Halil , Tulûât.

Ibrahim Halil’s Religious and Moral Work in Verse Advicenote: Tulûât

Öz

Advice is a form of oral and written expression that guides individuals and societies. This oral tradition, which contains a compass for society, has been continuously transferred to writing, thus giving rise to the genre of advice literature (nasihatnâme). The first written examples of advice in Turkish records are found in the Orkhon Inscriptions. This tradition has developed and enriched itself, transforming into a powerful cultural heritage. This literary genre, which continued its existence in its time, has maintained its continuity to the point of decay. The subject of this work is İbrahim Halil, one of the figures of the 20th century who wrote advice literature, and his work titled Tulûât. İbrahim Halil, a poet who lived in the late Ottoman period and is known only for being a graduate of law school, wrote Tulûât, a work of advice literature that has remained unstudied in any academic study until its discovery. Printed in Arabic script, the work consists of an introduction and seventeen poems, and is dedicated to the Sultan of the time, Mehmed V Reşad (1909-1918). The technical flaws in the couplets of the poems, and the occasional irregularities in meter and rhyme, indicate that the poet prioritized content over form. The work predominantly deals with religious and moral themes. While expressing his thoughts on the transience of this world and the eternity of the hereafter, the poet emphasizes the need for humans to live in accordance with God's commands and to seek His pleasure. He also advises against idle and useless pursuits, stressing the importance of valuing time and using it for virtuous deeds. In this respect, Tulûât constitutes a simple example of the religious and moral poetry tradition of the late Ottoman period. An examination of the language, style, and content of the poems reveals a didactic purpose, aiming to offer advice to young readers or the intended audience. This article examines the form, content, language, and narrative characteristics of Tulûât and includes a transcribed text.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Poem , Nasihatnâme , İbrahim Halil , Tulûât.

Kaynakça

• Aksoy, Ömer Asım ve Dilçin, Dehri (ed.) (2009). XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü 6: U–Z (3. baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Canım, Rıdvan (2016). Divan Edebiyatında Türler (5. baskı). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Çağrıcı, Mustafa (2006). “Nasihat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 408-409
• Çavuşoğlu, Ali (2015). Türk İslâm Edebiyatı (Kitaplar, Türler, Devirler ve Şahsiyetler). Kayseri: Tezmer.
• Dilçin, Cem (2016). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi (11. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kur’an-ı Kerim Meali. (2017). hzl. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Doğan, Faruk (2023). “Türk Saz (Âşık) Şiirinde Nasihat”. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 37: 569-597. https://doi.org/10.29000/rumelide.1405769
• Doğan, Recai (t.y.). “Nasihat”. Türk Maarif Ansiklopedisi. C. 5. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi/Türkiye Maarif Vakfı. [Erişim tarihi: 29.04.2025]. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/nasihat
• Emiroğlu, Selim (2010). Türkçe Manzum Nasihatnâmelerin Eğitim Değeri Üzerine Bir İnceleme. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
• Eren, H. (2021). Yozgatlı Hüznî’nin Nasihat-nâmesine Değerler Perspektifinden Bir Bakış. Türkoloji Dergisi, 25(2), 163-182. https://doi.org/10.53372/turkoloji.1029512
• Gökçe, Emrah (hzl.) (2018). Berceste Beyitler (2. baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• İbrahim Halil Paşa (1333). Tulu’at. İstanbul: Matbaa-ı Âmidi. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/365971
• Karataş, Turan (2018). Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü (4. baskı). İstanbul: İz Yayınları.
• Koşik, H. (2015). “Bir Bektaşî Nasihat-Nâmesinde Sünnî İtikadı İzleri”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 1(2), 3-18. https://doi.org/10.20322/lt.44908
• Özcan, Hüseyin (2010). “Nasihat Destanlarının Eğitimdeki Rolü”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 3(6), 58-64. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mahder/issue/36318/410684
• Özsoy, Bekir Sami (2011). Başlangıcından Günümüze Örnekleriyle Türk Şiiri. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Pala, İskender (2006). “Nasihatnâme”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 409-410.
• Parlakkılıç Mucan, Ayşe (2020). Türk İslâm Edebiyatında Manzum Nasihat-Nâmeler ve Urlalı Ya‘kûb Oğlu Hüseyin´in Miftâh-ı Cennet’i. Doktara Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Pehlivan, Elif (2001). Nasihat-Nâme Şeyh Eşref b. Ahmed. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Sakallı, Fatih (2020). Ömer Seyfettin’den Modern Bir Nasihat-Nâme Örneği: ’Üç Nasihat’. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 9(25), 61-73. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egitimvetoplum/issue/57286/810560
• Söylemez, Hüseyin (2020). Hüsrev-Zâde Ömer Sabrî’nin Nasîhat-Nâmesi [Metin-İnceleme]. Yüksek Lisans Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
• Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi: Devirler/İsimler/Eserler/Terimler (1986). “Nasihatnâme”. C. 6. hzl. Ezel Erverdi vd. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Yavuz, Yusuf Şevki (1992). “Bezm-i Elest”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 106-108.
• Yıldız, Alim (2002). “İbrahim Gülşenî’nin ‘Pendnâme’si”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16: 57-95. https://acikerisim.deu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12397/4234/16-3.pdf?sequence=1&isAllowed=y
• Yılmaz, Mehmet (2013). Kültürümüzde Ayet ve Hadisler: Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Yiğiterol, Ömer Faruk (2017). Türk İslam Edebiyatı’nda Pendnâmeler ve Levhnâme: İnceleme-Metin. Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi.