COMMENTARIES ON PROSE TEXTS: LETTERS OF KÂNÎ [4th LETTER]

Yıl 2025, Sayı: 28 (Aralık 2025), 1 - 10, 31.12.2025

Gökhan Alp

https://doi.org/10.51592/kulliyat.1819567

Öz

Ebûbekir Kânî et-Tokadî (ö. 1791), regarded as the most important figure in humour and satire in the 18th century, was a leading name in the prose of his era through the literary works he penned. The Münşe’ât, which consists of a collection of texts bearing this name, has created a field of activity that concerns all segments of society with its historical, social, political and, in particular, literary character of the period in which it was written. Within this field, Münşe’ât-ı Kânî is back in the spotlight with a series of articles containing a detailed examination and analysis of its first 50 letters. The scope of this series consists of interpreting each text individually based on its linguistic and stylistic characteristics and content, specifically in relation to the construction patterns found in Münşe’ât, and translating all of the previously Latinised construction patterns into the language. In this regard, the fourth letter entitled ‘Sûret-i arz-ı hâl’ in Münşe’ât-ı Kânî is examined. In our study, we first provide an intra-linguistic translation of the source text, thereby explaining the vocabulary presented in a coherent manner by the author. The fourth letter, written in accordance with certain rules established for the period in which it was composed, is evaluated in detail with regard to this arrangement and method. The information provided regarding language and style indicates linguistic choices, while interpretations based on content are established to explain the text. All these issues form the subject of the article, centred around the fourth letter entitled ‘Sûret-i arz-ı hâl’, which provides a framework for textual commentary that we rarely encounter in prose texts.

Anahtar Kelimeler

Ebûbekir Kânî , ınsa , letter , commentary , ıntralingual translation.

MENSUR METİN ŞERHLERİ: KÂNÎ'NİN MEKTUPLARI [4. MEKTUP]

Öz

18. asırda mizah ve hicvin en önemli ismi olarak görülen Ebûbekir Kânî et-Tokadî (ö. 1791) kaleme aldığı inşa metinleri ile devrinin nesrine yön veren bir isimdir. Bu ismin inşa metinlerinin bir araya getirilmesinden sadır olan Münşe’ât’ı; yazıldığı dönemin tarihî, sosyal, siyasi ve özellikle edebî çehresi ile her kesimi ilgilendiren bir faaliyet sahası oluşturmuştur. Bu saha içerisinde Münşe’ât-ı Kânî, ilk 50 mektubunun ayrıntılı tetkik ve tahlilini muhtevi bir yazı dizisi ile yeniden gündeme gelmektedir. Münşe’ât’ta yer alan inşa suretleri özelinde her bir metnin ayrı ayrı dil-üslup özellikleri ve muhteviyat temelinde yorumlanması, daha önce latinize edilen inşa suretlerinin tamamının dil içi çevirisinin yapılması bu serinin kapsamını oluşturmaktadır. Bu doğrultuda Münşe’ât-ı Kânî’de yer alan “Sûret-i arz-ı hâl” başlıklı 4. mektup ele alınmaktadır. Çalışmamızda ilk olarak kaynak metni verilen inşa suretinin dil içi çevirisi yapılarak müellif tarafından bütünlüklü bir biçimde ortaya konulan söz varlığı izah edilmektedir. Akabinde yazıldığı dönemin şartlarına göre inşa edilmesi usul hâline getirilmiş birtakım kaideler etrafında belirli bir sıra/rükn ile kaleme alınan 4. mektup, bu tertip ve metoda dair ayrıntılar ile değerlendirilmektedir. Dil ve üsluba dair verilen bilgiler ise dil tasarruflarına işaret etmekte ayrıca muhteviyat temelinde metne dair yorumlamalar metnin izahına yönelik tesis edilmektedir. Tüm bu hususlar etrafında “Sûret-i arz-ı hâl” başlıklı 4. mektup, mensur metinlerde örneklerine pek rastlamadığımız metin şerhine dair bir çerçeve ile makalenin konusunu oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ebûbekir Kânî , İnşa , Mektup , Metin Şerhi , Dil içi çeviri

Kaynakça

• Alp, Gökhan (2023a). “İntihal mi Yoksa Gelenek mi: Muahhar Kaynaklar Işığında Bir Biyografinin İnşası- Ebûbekir Kânî et-Tokadî”. G. Cerev (ed.), 6. Uluslararası Sosyal Bilimler ve İnovasyon Kongresi (ss. 944-953). İksad Yayınevi.
• Alp, Gökhan (2023b). “Kânî’yi Kendi Mektubu ve Şerhi ile Anlamak: “Ocak Bâzergânına Yazdukları Mektûb-ı Letâ’if-üslûb”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6(1): 72-94. https://doi.org/10.58659/estad.1259885.
• Alp, Gökhan (2023c). “Kurgudan Gerçekliğe: Edebiyatımızda ve Bir Numune Olarak İnşa Mecmualarında Sebeb-i Teliflere Dair”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (15): 72-89. https://doi.org/10.32579/mecmua.1255543.
• Alp, Gökhan (hzl.) (2024). Münşeât-ı Kânî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Alp, Gökhan ve Tok, Elif (2025). “Farklı Müellifler ve Eserler Arasında: Be-Nâm-ı Havâriyyun Bürûc-ı Fünûn”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 9(2): 917-929. https://doi.org/10.34083/akaded.1705962 Alp, Gökhan (2023b). “Şair ve Münşiden Hareketle Farklı Farklı İki Poetik Tavır: Osmanlı Dönemi Eserlerinde Şiir ve İnşa”. 3rd Internatıonal Artemis Congress On Humanities And Social Sciences içinde (ss. 178-190). İzmir: Bzt Akademi Yayınevi.
• Batislam, Dilek (2006). “Tokatlı Ebûbekir Kânî’nin Bir Mektubu”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15 (1): 69-76
• Küçük, Sabahattin (1988). “Tokatlı Kânî’nin Bir Mektubu Hakkında”. I.Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (ss. 393-396).
• Öztürk, Furkan (2015a). “Kırk Yıllık Kânî Olur mu Yani: Deli Fişek Bir Osmanlı Bürokratının Gurbet ve Sürgün Yılları”. The Journal of Academic Social Science Studies, (38), 201-209.
• Öztürk, Furkan (2015a). “Tokatlı Kânî'nin Başa Dair Söz ve Deyişleri İçeren Mizahi Bir Mektubu” International Journal of Language Academy, 3(3), 235-249.
• İpek, Abdulmuttalip (2019). “Edebiyatımızda Mizah ve Hiciv Unsuru Olarak Kedi ve Kânî ile Namık Kemal’in Hirre-Nâme’si”, Türk Edebiyatında Mizah Sempozyumu (ss. 49-61). Türk Dil Kurumu Yayınları.