Sibirya’daki Türk Boyları Arasında Ayı Kültü

Yıl 2026, Sayı: 28 , 377 - 416 , 10.03.2026

Çevirmen: Cem Meriç

https://doi.org/10.46250/kulturder.1852899

https://izlik.org/JA39FG57XJ

Öz

Dırenkova tarafından 1930 yılında yayınlanan bu çalışma, Sibirya’daki Türk boyları arasında ayı kültünün tarihsel, etnografik ve ritüelistik boyutlarını saha verileri ve karşılaştırmalı kaynaklar ışığında incelemektedir. Çalışmanın temelini 1925-1927 yılları arasında Altay, Kuznetskaya Taygası ve Minussinsk bölgesinde Altaylar, Şorlar, Telengitler, Tubalar ve Sagaylar arasında yürütülen kapsamlı gözlemler ile üniversite öğrencilerinden derlenen notlar oluşturmaktadır. Söz konusu çalışmada özellikle Sibirya sahasındaki Türk boylarında tespit edilen ayı merkezli davranış biçimleri, uygulanan çeşitli törenler, ayılara karşı kullanılan sözlü hitap biçimleri ile tabular ve simgesel pratikler ayrıntılı bir biçimde ele alınmaktadır. Özellikle arkaik ve mitolojik düşünce sisteminden hareketle ayı kültünün varlığını ele alan çalışmada; ayı avı sürecindeki örtük dil kullanımı, ayıya karşı gerçekleştirilen davranış kalıplarına yönelik ritüeller Sibirya’daki Türk kimliğine sahip avcı toplumların kozmolojik dünya görüşüne dayalı inanç yapısını yansıtan temel pratikler şeklinde değerlendirilmektedir. Çalışmadaki bulgular; Sibirya Türklerinde görülen ayı kültünün, bütünlüklü bir tapınma sistemi olmaktan çok, eski bir avcılık kültürüne ait ritüelistik kalıntılar bütünü hâlinde varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Sonuç olarak çalışmada ayı kültüne ilişkin sunulan veriler Sibirya sahasındaki Türklerin doğayla bütünleşen avcılık temelli bir inanç sistemine sahip olduğuna dair önemli ipuçları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sibirya Türkleri , ayı kültü , doğa-insan ilişkisi , ritüel ve tabu , avcılık uygulamaları

Bear Worship Among Turkish Tribes of Siberia

https://izlik.org/JA39FG57XJ

Öz

Published in 1930 by Direnkova, this work examines the historical, ethnographic, and ritualistic dimensions of the bear cult among Turkic tribes in Siberia, based on field data and comparative sources. The study is based on extensive observations conducted among the Altai, Shors, Telengits, Tubas and Sagays in the Altai, Kuznetskaja Taiga and Minussinsk regions between 1925 and 1927, as well as notes compiled from university students. This study focuses in particular on bear-centred behaviours identified among Turkic societies in Siberia, various ceremonies performed, verbal forms of address used towards bears, as well as taboos and symbolic practices, all of which are examined in detail. Drawing on archaic and mythological thought systems, the study examines the existence of bear cults. The implicit language used during bear hunting and the rituals associated with behavioural patterns towards bears are evaluated as fundamental practices reflecting the belief structure of hunter communities with a Siberian Turkish identity, based on their cosmological worldview. The findings of the study indicate that the bear cult observed among the Siberian Turks persists not as a comprehensive system of worship, but rather as a collection of ritualistic remnants belonging to an ancient hunting culture. Consequently, the data presented in the study regarding the bear cult provides important clues that the Turks in the Siberian region possess a belief system based on hunting that is integrated with nature.

Anahtar Kelimeler

Siberian Turks , bear cult , nature-human relationship , ritual and taboo , hunting practices

Kaynakça

• Anitchkov, Evgeny V. (1914). Yazychestvo i Drevnyaya Rossiya. Zapiski Istoriko-filologicheskogo fakul’teta Imperatorskogo Sankt-Peterburgskogo universiteta Tipografiya M. Stasyulevicha.
• Anohin, Andrei V. (1924). Materialy po shamanstvu u Altaitsev. Publikatsii Muzeya Antropologii i Etnografii, 4(2).
• Arsenyev, Vladimir K. (1916). “Shamanstvo u sibirskikh inorodtsev i ikh animisticheskie vozzreniia na prirodu”. Kharbin Vestnik Azii, 2-3: 335-339.
• Bachofen, Johann J. (1863). Der Bär in den Religionen des Alterthums. Basel.
• Bogoras, Vladimir G. (1902). “The Folklore of Northeastern Asia as Compared with that of Northwestern America”. American Anthropologist, 4(4): 577-683.
• Bogoras, Vladimir G. (1926). “Mif ob umiraiushchem i voskresaiushchem zvere”. Khudozhestvennaya Literatura, 1: 67-76.
• Bogoras, Vladimir G. (1927). “Drevnie pereseleniia narodov v severnoi Evrazii i v Amerike”. Muzeya Antropologii i Etnografii, 6: 37-62.
• Brykin, Nikolai (1925). “Medvezh’ia svad’ba”. Leningradskaya Pravda, 190.
• Castrén, Matthias A. (1901). Auf Zeichnungen über die Altertümer in Kreise Minussinsk. Helsingfors.
• Chudyakov, Nikolai N. (1896). “Verkhoianskii sbornik”. Izvestiia Vostochno-sibirskogo obshchestva, 1.
• Czaplicka, Maria A. (1918). Turks of Central Asia in History and at the Present Day. Oxford Curzon Press.
• Dioneo, Fyodor (1895). V krainikh raionakh severo-vostoka Sibiri. Sankt-Peterburg Izdanie L. F. Panteleeva.
• Divaev, Abubekr A. (1910). “Zaklinanie i priziv vetra”. Etnograficheskoe obozrenie, 1-2: 131-133.
• Frazer, James G. (1910). Totemism and Exogamy, V.4. London Macmillan and Co. Limited.
• Georgi, Johann G. (1871). Opisanie vsekh narodov, naseliaiushchikh Rossiiskie gosudarstva. Sankt-Peterburg Imperatorskaia akademiia nauk.
• Glukhov, Alexander N. (1926). “Taiel’ga”. Materialy po etnografii, 3(1).
• Gmelin, Johann, G. (1752). Reise Durch Sibirien. Göttingen Verlegts Abram Vandenhoecks.
• Gordlevskiy, Vladimir A. (1910). “Osmanskie sueveriia o zveriakh”. Etnograficheskoe obozrenie, 34-35(1).
• Grumm-Grzhimailo, Grigory Y. (1926). Zapadnaia Mongoliia i Uriankhaiskii krai III. Leningrad Izdanie Akademicheskogo komiteta Mongol’skoi Narodnoi Respubliki.
• Hallowell, Alfred I. (1926). “Bear Ceremonialism in the Northern Hemisphere”. American Anthropologist, 28(1): 1-175.
• Hehn, Victor (1883). Kulturpflanzen und Hausthiere. Berlin Verlag von Gebrüder Borntraeger.
• Hillebrandt, Alfred (1880). Ritual-Literatur Vedische Opfer und Zauber. Asvamedha.
• Holmberg, Uno (1927). Mythology of All Races Volume 4 Finno-Ugric, Siberian. Boston.
• Ionov, Vsevolod M. (1914). “Obzor literatury po verovaniiam Yakutov”. Zhivaia starina, 23(3/4).
• Ionov, Vsevolod M. (1915). “Medved’ po vozzreniiam Yakutov”. Zhivaia starina, 24(3): 33-59.
• Ionov, Vsevolod M. (1918). K voprosu ob izuchenii dokhristianskikh verovanii Yakutov. Petrograd Publikatsii Muzeia antropologii i etnografii.
• Jochelson, Waldemar (1904). “O aziatskikh i Amerikanskikh elementakh v mifakh Koriakov”. Doklad XIV Internatsional’nom kongressu Amerikanistov v Shtutgarte, (Shtutgarte, 28 Avgusta 1904 g. Na.). Zemlevedenie, chitannoe v Moskva, 11(3): 33-41.
• Jochelson, Waldemar (1906). “Kumiss Festivals of the Yakut and the Decoration of Kumiss Vessels”. Boas Anniversary Volume Antropological Papers. New York G. E. Stechert and Co., 257-271.
• Jochelson, Waldemar (1913). “Magicheskoe begstvo kak obshcherasprostranennyi skazochno-mifologicheskii epizod”. Sbornik v chest’ semidesiatiletiia professora Dmitriia Nikolaevicha Anuchina. Moskva Izdanie Imperatorskogo obshchestva liubitelei estestvoznaniia, antropologii i etnografii, sostoiavshegosia v Moskovskom Universitete, 155-166.
• Karatanov, Dmitry I. ve Popov, Alexandr N. (1884). “Kachinskii”. Otchety Russkogo geograficheskogo obshchestva, 20(14).
• Katanov, Nikolay F. (1887). “Skazaniia i legendy Minusinskikh Tatar”. Sibirskoe Sobranie, 25: 218-234.
• Katanov, Nikolay F. (1888). Alfavitnyi ukazatel’ estestvennykh imen, vstrechaiushchikhsia v pervom tome Obraztsov narodnoi literatury Tiurkskikh plemen, sobrannykh V. V. Radlovym. Sankt-Peterburg Tipografiia Imperatorskoi akademii nauk.
• Katanov, Nikolay F. (1891). Poezdka k Karagasam v 1890 godu. Sankt-Peterburg Parovaia skoropechat’ P. O. Iablonskogo.
• Katanov, Nikolay F. (1893). Sredi Tiurkskikh plemen. Sankt-Peterburg Novosti Rossiiskogo geograficheskogo obshchestva.
• Katanov, Nikolay F. (1897). “Tiurkskie skazki o cheloveke, ponimavshem iazyk zhivotnykh”. Izvestiia Obshchestva arkheologii, istorii i etnografii pri Kazanskom Imperatorskom universitete, 14(3): 251-258.
• Katanov, Nikolay F. (1907). Narodnaia literatura Tiurkskikh pleme. Sankt-Peterburg Tipografiia akademii nauk.
• Katanov, Nikolay F. (1909). “Predaniia prisaianskikh plemen o prezhnikh delakh i liudiakh: sbornik v chest’ semidesiatiletiia G. N. Potanina”. Zapiski Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva po otdeleniiu etnografii. 34, Sankt-Peterburg Tipografiia V. F. Kirshbauma, 265-288.
• Kharuzin, Nikolai N. (1898-99). “Kliatva medvedia i totemnye osnovy kul’ta medvedia u Ostiakov i Vogulov”. Etnograficheskoe obozrenie, 38-39(3-4): 1-36.
• Klements, Dmitry A. (1889). “Predvaritel’nye svedeniia ob ekskursii v Achinskii i Kanskii okruga”. Izvestiia Vostochno-Sibirskogo otdela Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva (IVSORGO), 20(1).
• Klements, Dmitry A. (1892). “Zametka o Tiusiakh”. Izvestiia Vostochno-Sibirskogo otdela Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva (IRGO), 23(4/5): 23-35.
• Klements, Dmitry A. ve Khangalov, M. N. (1910). “Obshchestvennye okhoty u severnykh Buriat”. Materialy po etnografii Rossii I, Ed. F. K. Volkov. Sankt-Peterburg Etnograficheskii otdel Russkogo muzeia Imperatora Aleksandra III, 117-154.
• Kohn, F. (1903). “Predvaritelʹnyi otchet po ekspeditsii v Uriankhaiskuiu zemliu”. Izvestiia Vostochno-Sibirskogo otdeleniia Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva (IRGO), 34(1): 19-68.
• Kozmin, Nikolay N. (1918). “K voprosu o vymiranii inorodtsev”. Sibirskie zapiski, 2: 99-108.
• Kulikovksy, Alexey E. (1923). Materialy dlia izucheniia verovanii Yakutov 1. Zapiski Yakutskogo kraevogo geograficheskogo obshchestva N. K. P. Tipografiia.
• Maak, Richard K. (1887). Viliuiskii okrug Yakutskoi oblasti. Sankt-Peterburg Tipografiia i khromolitografiia A. Transhelia.
• Malov, Sergei E. (1912). “Ostatki shamanstva u zheltykh Uygurov.”. Zhivaia starina, 21(1): 61-74.
• Malov, Sergei E. (1918). “Shamanstvo v sartakh vostochnogo Turkestana”. Sbornik Muzeia antropologii i etnografii, 5(1): 1-16.
• Mérimée, Prosper (1927). Sobranie sochinenii. Çev. Mikhail Alekseevich Kuzmin, Leningrad Academia.
• Middendorf, Alexander F. (1875). Puteshestviye na Sever i Vostok Sibiri. Sankt-Peterburg Tipografiya akademii nauk.
• Novitski, Grigory I. (1884). Kratkoe opisanie o narode ostiatskom. Haz. L. Maikov. Sankt-Peterburg Tipografiia V. S. Balasheva.
• Orfeyev, N. (1886). “Sueveriia i predrassudki inorodtsev Minusinskogo okruga”. Yeniseiskie eparkhial’nye vedomosti, 40-44.
• Ostrovski, Petr E. (1895). “Etnograficheskie zametki o Tiurkakh Minusinskogo kraia (otchet o poezdke 1894)”. Zhivaia starina, 5(3/4).
• Pallas, Peter S. (1770). Puteshestviye po raznym provintsiyam Rossiyskoy imperii. Sankt-Peterburg Imperatorskaya akademiya nauk.
• Pogodin, Aleksandr L. (1895). “Kosmicheskie legendy Baltiyskikh narodov”. Zhivaia starina. 10 (3/4): 428-448.
• Popov, Evgeny P. (1907). “Dannyye po izucheniyu byta Russkikh na Kolyme”. Nekotorye etnograficheskoye obozreniye, 1-2: 159-181.
• Popov, Grigory A. (1925). Yakutsk i XVIII VV. Yakutsk Nauchno issledovatel’skogo Obshchestva Sakha Keskile.
• Potanin Grigory N. (1884). “Inorodtsy Altaia”. Zhivopisnaia Rossiia, 11. Ed. Pyotr Petrovich Semenov. Sankt-Peterburg Izdanie tovarishchestva M. O. Vol’fa.
• Potanin, Grigory N. (1881). Ocherki severo-zapadnoi Mongolii. T. IV. Sankt-Peterburg V. Kirshbaum izdanie nauk.
• Potanin, Grigory N. (1884). Tangutsko-tibetskaia okraina Kitaia i Tsentral’naia Mongoliia. I. Sankt-Peterburg Izdanie Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva.
• Potanin, Grigory N. (1895). Iz stranstvii po Uriankhaiskoi zemle. Moskva Izdanie Geograficheskogo otdeleniia Imperatorskogo obshchestva liubitelei estestvoznaniia antropologii i etnografii.
• Potanin, Grigory N. (1916). “Ierke. Kul’t Syna neba v severnoi Azii”. Vostochnoe obozrenie, Tomsk Izdanie A. M. Grigor’evoi tipo-litografiia Sibirskogo tovarishchestva pechatnogo dela.
• Potanin, Grigory Nikolaevich (1864). Iugo-zapadnaia chast’ Tomskoi gubernii. Sankt-Peterburg Etnograficheskii sbornik izdavaemyi Imperatorskim Russkim geograficheskim obshchestvom.
• Pripuzov, Nikolai P. (1884). “Rekomendatsii dlya izucheniya shamanstva v Yakutskom okruge”. Otchet Vostochno-Sibirskogo otdela (IRGO), 15: 47-59.
• Radloff, Vasili V. (1887). Etnograficheskiy obzor Tiurkskikh plemen yuzhnoy Sibiri i Dzhungarii. Tomsk Tipo-litografiya Mikhaylova i Makushina.
• Radloff, Vasili V. (1893). Aus Sibirien Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Leipzig T. O. Weigel Nachfolger.
• Radloff, Vasili V. (1909). Opyt slovarya Tiurkskih nareçiy I. Sankt-Peterburg Imperatorskiy akademii nauk.
• Rudenko Sergey I. ve Glukhov Alexander N. (1927). “Mogil’nik Kudyrge na Altaye”. Materialy po etnografii, 3(2).
• Şaşkov, S.S. (1864). “Shamanstvo v Sibiri”. Zapiski Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva po otdeleniyu etnografii, 2(1): 1-105.
• Seroşevskiy, Vaklav L. (1896). Yakuty: opyt etnograficheskogo issledovaniya. Sankt-Peterburg Izdanie Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva.
• Sherr, N. B. (1903). “Iz poyezdki k Kumandintsam v 1898”. Altayskiy Sbornik, 5: 81-114.
• Shirokogorov, Sergei M. (1919). “Opyt issledovaniya osnov shamanstva u Tungusov”. Vladivostok Istoriko-filologicheskogo fakul’teta, 1: 47-108.
• Shtchukin, Nikolay S. (1854). “Yakuty”. Zhurnal Vnutrennikh Del., 7.
• Shvetsova, M.P. (1898). “Altayskiye Kalmyki”. Zapiski Zapadno-Sibirskogo otdela (IRGO), 23: 1-34.
• Sternberg, Lev Y. (1905). Gilyaki. Moskva Tvo Skoropayech A. A. Levenson.
• Sternberg, Lev Y. (1916). Antichnyi kul’t Bliznetsov pri svete etnografii. Petrograd Imperatorskoy akademii nauk.
• Strahlenberg, Philip J. (1730). Das Nord und Östliche Theil von Europa und Asia. Stockholm Verlegung des Autoris.
• Teploukhov, Sergey A. (1927). “Drevniye pogrebeniya v Minusinskom kraye”. Materialy po etnografii, 3(2): 57-112.
• Thomas, W. (1920). “Animals”. Encyclopedia of Religion and Ethics. V.1., Ed. James Hastings. New York Charles Scribner’s Sons, 483-533.
• Troshchanskiy, Vasily F. (1902). Evolyutsiya segodnya very (shamanstva) u Yakutov. Kazan Tipo-Litografiya Imperatorskogo universiteta.
• Tyushov, Vladimir N. (1906). Po zapadnomu beregu Kamchatki. Sankt-Peterburg Tipografiia M. Stasiulevicha, Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva.
• Verbitsky, Vasili I. (1884). Slovar’ Altayskogo i Aladagskogo narechiy Tiurkskogo yazyka. Kazan.
• Verbitsky, Vasili I. (1893). Altayskie inorodtsy etnograficheskikh statei i issledovanii. Moskva Skoropechat’A. A. Levenson.
• Veselovskiy, Alexander N. (1913). Sobranie sochinenii 1. Poetika. Otdeleniia Russkogo yazyka i Sankt-Peterburgskaia slovesnost’ Imperatorskoi akademii nauk.
• Yadrintsev, Nikolai M. (1881). “Ob Altaitskakh i chernevykh Tatarakh”. Izvestiia Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva, 17(4): 228-254.
• Yadrintsev, Nikolai M. (1890). “O kul’te medvedia preimushchestvenno u severnykh inorodtsev”. Etnograficheskoe obozrenie, 1: 101-115.
• Yakovlev, Evgeny K. (1900). Etnograficheskii obzor inorodcheskogo naseleniia doliny Iuzhnogo Yeniseya. Minussinsk Tipografiia V. I. Kornakova.
• Yastremskiy, Sergey V. (1897). “Ostatki starinnykh verovanii u Yakutov”. Otchety Vostochno-Sibirskogo otdela (R.G.S.), 28.
• Yefimova, A.N. (1926). “Teleutskaia svad’ba”. Materialy po svad’be i semeino-rodovomu stroyu narodov SSSR, Ed. V. G. Bogoras ve L. Sternberg. Leningrad Publikatsii Etnograficheskogo Otdela Leningradskogo universiteta, 225-246.